Τι ισχύει για τη χρονολόγηση του κρανίου του «Ανθρώπου των Πετραλώνων»

Εδώ και αρκετό καιρό, δημοσιεύματα και αναρτήσεις στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης ξεκίνησαν εκ νέου να αναπαράγουν ισχυρισμούς για το κρανίο του λεγόμενου «Αρχανθρώπου των Πετραλώνων». Σύμφωνα με τα υπό εξέταση δημοσιεύματα, η ανακάλυψη του κρανίου «ενοχλεί» την παγκόσμια ανθρωπολογική κοινότητα διότι, λόγω της χρονολόγησής του, «τοποθετεί τεκμηριωμένα και με επιστημονικό τρόπο τον άνθρωπο έξω από την Αφρική» ενώ αποδεικνύει πως αποτελεί «μια από τις πρώτες μορφές» του είδους Homo sapiens. Όπως θα εξετάσουμε στο παρόν άρθρο όμως, οι ισχυρισμοί αυτοί διαψεύδονται από τα επιστημονικά δεδομένα.

Παραδείγματα διάδοσης των υπό εξέταση ισχυρισμών στο Faceboook:

Τι ισχύει

Το 1960, η ανακάλυψη του κρανίου των Πετραλώνων, στο ομώνυμο σπήλαιο της Χαλκιδικής, προσέλκυσε αμέσως το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας, καθώς επρόκειτο για το αρχαιότερο ανθρώπινο κρανίο που είχε βρεθεί στη χώρα μας. Μελέτες αναφορικά με τη χρονολόγησή του κρανίου στο παρελθόν αποτέλεσαν αντικείμενο έντονης διαμάχης και αντικρουόμενων αποτελεσμάτων, με κάποιες από τις πρώιμες εκτιμήσεις να κυμαίνονται από 160.000 έως σχεδόν 700.000 έτη. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η επιστημονική κοινότητα τοποθετεί την ηλικία του κρανίου περίπου στα 250.000 έτη.

Όπως αναφέρει σχετικό δημοσίευμα του offlinepost.gr από το 2024, κύρια αιτία της διαμάχης είναι η αβεβαιότητα λόγω της θέσης εύρεσης του κρανίου μέσα στο σπήλαιο. Όπως εξηγεί άρθρο του techno-science.net, τα περισσότερα απολιθώματα βρίσκονται συνήθως σε στρώματα ιζημάτων, όπως χώμα, άμμο, ή ορυκτά κοιτάσματα. Αυτά συσσωρεύονται με την πάροδο του χρόνου και επιτρέπουν την εκτίμηση της ηλικίας του απολιθώματος. Ωστόσο, στην περίπτωση του κρανίου, αυτό βρέθηκε απευθείας προσαρτημένο στο τοίχωμα του σπηλαίου. Επιπροσθέτως, όπως θα δούμε στη συνέχεια, παλαιότερες απόπειρες χρονολόγησης πιθανώς επηρεάστηκαν από τον περιβάλλοντα χώρο του σπηλαίου που είναι παλαιότερος από το κρανίο.

Σε ανάρτησή του, στις 24 Αυγούστου 2025, ο καθηγητής γεωλογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Σπύρος Παυλίδης, με αφορμή πρόσφατη επιστημονική δημοσίευση ομάδας ερευνητών του Institut de Paléontologie Humaine σχετικά με τη χρονολόγηση του κρανίου, ανέφερε τα εξής:

Μια νέα προσπάθεια για τη χρονολόγηση του κρανίου του σπηλαίου ΠΕΤΡΑΛΩΝΩΝ !
Η πρόσφατη εργασία New U-series dates on the Petralona cranium, a key fossil in European human evolution των Christophe Falguères, Qingfeng Shao, Christian Perrenoud, Chris Stringer, Olivier Tombret, Lisa Garbé, Andreas Darlas προσδιορίζει μια ακριβέστερη χρονολόγηση 286.000 ± 9.000 χρόνια.

Η ηλικία του κρανίου που βρέθηκε στο Σπήλαιο Πετραλώνων (Χαλκιδική 1960) ταλαιπώρησε την επιστημονική κοινότητα για δεκάδες χρόνια (κυμάνθηκε από 170.000 έως 700.000 χρόνια). Τα τελευταία χρόνια εκτιμήθηκε σε περίπου 250.000. Είναι ένα απολιθωμένο κρανίο εξαιρετικής σημασίας, επειδή αυτό το απολίθωμα κατέχει κεντρική θέση στην εξέλιξη του ανθρώπου στην Ευρώπη.

H Ελληνίδα παλαιανθρωπολόγος του πανεπιστημίου Tubingen Κατερίνα Χαρβάτη το τοποθετεί στο είδος Homo heidelbergensis (Χαϊδελβέργειος άνθρωπος), μια μεταβατική μορφή του όρθιου ανθρώπου (Homo erectus).

Η αρχική στρωματογραφική θέση του κρανίου παραμένει επίσης αινιγματική, παρά τις προσπάθειες που κατέβαλαν διάφοροι ερευνητές.

Στην εργασία, παρουσιάζουμε νέες χρονολογήσεις σειράς του Ουρανίου U που πραγματοποιήθηκαν στον ασβεστίτη που αναπτύχθηκε απευθείας στο κρανίο, το οποίο είναι το μόνο δείγμα που μπορεί να παρέχει κρίσιμες πληροφορίες για την ηλικία του απολιθώματος. Τα αποτελέσματα αποδίδουν μια πεπερασμένη ηλικία που υποδηλώνει ότι το κρανίο των Πετραλώνων έχει ελάχιστη ηλικία 286 ± 9 ka.

Άλλα σπηλαιώδη και ασβεστιτικά επιστρώματα ελήφθησαν ως δείγματα σε τρεις κύριες τοποθεσίες στο σπήλαιο. Μεταξύ αυτών, δείγματα προήλθαν από το θάλαμο, όπου βρέθηκε το κρανίο. Τα νέα δεδομένα δείχνουν ότι ο ασβεστίτης που καλύπτει το κρανίο δεν είναι σύγχρονος με αυτόν του τοίχου του θαλάμου, παρά τις προηγούμενες εικασίες.

To απολιθωμένο κρανίο του Σπηλαίου των Πετραλώνων δεν ανήκει ούτε στον σύγχρονο άνθρωπο (Homo sapiens) ούτε στους Νεάντερταλ, αλλά σε διαφορετικό κλάδο της ανθρώπινης εξέλιξης και το καθιστά ακόμη πιο σημαντικό ως μέρος μιας ξεχωριστής και πιο πρωτόγονης ομάδας από τον Homo sapiens και τους Νεάντερταλ, και η εκτίμηση της νέας εποχής παρέχει περαιτέρω υποστήριξη για τη συνύπαρξη αυτού του πληθυσμού παράλληλα με την εξελισσόμενη γενεαλογία των Νεάντερταλ στο ύστερο Μέσο Πλειστόκαινο της Ευρώπης.

“New U-series dates on the Petralona cranium, a key fossil in European human evolution – ScienceDirect
Journal of Human Evolution” Volume 206, September 2025, 103732

Η εν λόγω μελέτη δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Human Evolution με τίτλο “New U-series dates on the Petralona cranium, a key fossil in European human evolution“. Οι κύριες διαφορές της μελέτης αυτής με τις προηγούμενες μελέτες χρονολόγησης αφορούν τόσο τη μεθοδολογία όσο και το δείγμα. Αρχικά, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μέθοδο χρονολόγησης μέσω ισότοπων ουρανίου. Όπως αναφέρει σχετικό άρθρο του ιστότοπου Ancient Origins, πρόκειται για μια τεχνική που εκμεταλλεύεται τη φυσική αποσύνθεση των ισοτόπων του ουρανίου για τον υπολογισμό της ηλικίας του δείγματος:

Η διεθνής ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής το Ινστιτούτο Ανθρώπινης Παλαιοντολογίας, χρησιμοποίησε χρονολόγηση σειράς ουρανίου (σειρά U) σε κοιτάσματα ασβεστίτη που είχαν σχηματιστεί απευθείας στο κρανίο. Αυτή η τεχνική εκμεταλλεύεται τη φυσική αποσύνθεση των ισοτόπων ουρανίου σε θόριο, με ακριβή ρυθμό ημιζωής. Μετρώντας την αναλογία ουρανίου προς θόριο στα κοιτάσματα ορυκτών του σπηλαίου, οι ερευνητές μπόρεσαν να υπολογίσουν πότε ξεκίνησε η διαδικασία κρυστάλλωσης, παρέχοντας ένα ατομικά βαθμονομημένο χρονοδιάγραμμα.

Επιπροσθέτως, οι ερευνητές δεν χρονολόγησαν γενικώς τα ιζήματα του σπηλαίου, αλλά επικεντρώθηκαν σε δείγματα ασβεστίτη που είχαν σχηματιστεί απευθείας πάνω στο κρανίο, προκειμένου να χρονολογηθεί με ακρίβεια το δείγμα χωρίς να υπάρχει αβεβαιότητα ως προς τη χρονολόγηση σημείων του σπηλαίου που ενδεχομένως να ήταν αρχαιότερα, μια υπόθεση που όπως θα δούμε στη συνέχεια, επιβεβαιώθηκε.

Η μελέτη κατέληξε στο συμπέρασμα πως ο ασβεστίτης ξεκίνησε να σχηματίζεται (από νερό με διαλυμένο ανθρακικό ασβέστιο που έπεφτε από τα τοιχώματα του σπηλαίου επάνω στο κρανίο, με την ίδια διαδικασία που δημιουργούνται οι σταλαγμίτες) τουλάχιστον 286.000 χρόνια πριν, με ένα περιθώριο σφάλματος περίπου ±9.000 ετών:

Για πρώτη φορά, μια πεπερασμένη ελάχιστη ηλικία 286 ± 9 ka (σσ: χιλιάδων ετών) μπορεί να αποδοθεί στο κρανίο, τεκμηριώνοντας τουλάχιστον μια ηλικία Μέσου Πλειστοκαίνου για το ανθρωποειδές. Αυτό το αποτέλεσμα ελήφθη στο λευκό μέρος του ασβεστίτη (PEC-B) που αντιστοιχεί στον πρώτο αποτιθέμενο φλοιό στο κρανίο. Το άλλο δείγμα (PEC-A) που αντιστοιχεί στο καφέ και βρώμικο εξωτερικό μέρος του ασβεστίτη ήταν ορατά μολυσμένο και απέδωσε ισοτοπικές αναλογίες 230Th–234U–238U που εμπίπτουν στην απαγορευμένη ζώνη του συστήματος αποσύνθεσης σειράς U, αποκλείοντας οποιονδήποτε υπολογισμό ηλικίας, πιθανώς λόγω έκπλυσης U. Αυτή η ηλικία είναι παλαιότερη από αυτή που ελήφθη από τους Hennig et al. (1981), οι οποίοι πραγματοποίησαν ESR στο κρανίο και την επικάλυψη, οδηγώντας σε μια εκτίμηση ηλικίας που κυμαίνεται μεταξύ 160 και 200 ​​ka. Η ελάχιστη ηλικία ESR που ελήφθη απευθείας στο κρανίο, ύψους 130 ka, φαίνεται υποτιμημένη αν λάβουμε υπόψη την ηλικία του ασβεστίτη επικάλυψης. Τα πρώτα αποτελέσματα χρονολόγησης ESR επανεκτιμήθηκαν για να υποδηλώσουν μια ηλικία 150-250 ka για το σπηλαιόθεμα που οριοθετεί το κρανίο (Grün, 1996). Τα δεδομένα μας υποστηρίζουν τις συγγένειες και την κατά προσέγγιση σύγχρονη εμφάνιση του κρανίου των Πετραλώνων με το κρανίο από το Broken Hill (Kabwe) (Grün et al., 2020).

Οι ερευνητές επίσης διαπίστωσαν πως ο ασβεστίτης που σχηματίστηκε στο κρανίο είναι μεταγενέστερος από άλλους σχηματισμούς στους τοίχους του σπηλαίου, υποστηρίζοντας την υπόθεση ότι το κρανίο πιθανόν μετακινήθηκε ή τοποθετήθηκε στο χώρο. Το γεγονός αυτό εξηγεί επίσης το γιατί οι προηγούμενες χρονολογήσεις που βασίζονταν στη στρωματογραφία ήταν τόσο ανακριβείς, καθώς προσπαθούσαν να χρονολογήσουν το εύρημα σε σχέση με το περιβάλλον του σπηλαίου, που δεν ήταν το αρχικό του:

Το δείγμα PE06 που αντιστοιχεί στο σταλαγμιτικό πέπλο, όπου υποτίθεται ότι ήταν προσκολλημένο το κρανίο, αποδίδει ηλικία 510 ± 29 ka στην κορυφή του σπηλαιοθέματος (λευκό στρώμα, PE06a) και ελάχιστη ηλικία 660 ka για το εσωτερικό μέρος (PE06b). Αυτά τα αποτελέσματα δείχνουν ότι ο ασβεστίτης του κρανίου και ο κοκκινωπό-καφέ σε στρώσεις ασβεστίτης που δειγματίστηκαν στην κορυφή του σπηλαιοθέματος που καλύπτει τα τοιχώματα του Μαυσωλείου ανήκουν σε δύο διαφορετικές φάσεις κρυστάλλωσης. Οι ηλικίες μας δεν επιβεβαιώνουν εκείνες που ελήφθησαν από τους Hennig et al. (1981) σε θραύσματα ασβεστίτη που αναλύθηκαν με ιχνοστοιχεία και ισχυρίστηκαν ότι έδειχναν α) εναπόθεση ασβεστίτη στο κρανίο και β) ασβεστίτη που ελήφθη στον τοίχο του Μαυσωλείου έχουν πολύ παρόμοια σύνθεση και θα μπορούσαν να ανήκουν στο ίδιο στρώμα. Το ανθρακικό άλας στο τοίχωμα (PE06a, 510 ± 29 ka) είναι συνομήλικο με τα 75GR-4-2 (450 ka) και HU38 (>450 ka). Ο ασβεστίτης στο κρανίο είναι νεότερος και σχηματίστηκε κατά την έναρξη του MIS 8 (PEC-B, 286 ± 9 ka). Τα αποτελέσματά μας είναι συγκρίσιμα με αυτά που ελήφθησαν από τους Schwarcz et al. (1980) και Shen και Yokoyama (1986): 75GR-4 (270–500 ka); 75-4-3 (280 ka); PL2 (>350 ka).

Οι ερευνητές, τέλος, τοποθετούν το κρανίο σε ανθρώπινο είδος διαφορετικό και προγενέστερο των Homo sapiens και των neanderthalensis, συσχετίζοντας το με το είδος Homo heidelbergensis, ένα εξαφανισμένο είδος που πρόσφατα ταξινομήθηκε ως υποείδος του Homo erectus, καταρρίπτοντας έτσι ισχυρισμούς πως αποτελεί πρώιμο είδος του Homo sapiens:

[…] Σύμφωνα με αυτήν την υπόθεση και από μορφολογική άποψη, το ανθρωποειδές των Πετραλώνων αποτελεί μέρος μιας ξεχωριστής και πιο πρωτόγονης ομάδας από τον H. Sapiens και τους Neanderthals, και η νέα εκτίμηση ηλικίας υποστηρίζει περαιτέρω τη συνύπαρξη αυτού του πληθυσμού παράλληλα με την εξελισσόμενη γενεαλογία των Νεάντερταλ στο ύστερο Μέσο Πλειστόκαινο της Ευρώπης.

Έτσι, τα αποτελέσματά μας υποστηρίζουν την άποψη ότι οι ανθρωπίδες που συνδέονται με το H. Heidelbergensis sensu lato παρέμειναν στην Ευρώπη κατά το ύστερο Μέσο Πλειστόκαινο, παράλληλα με μια εξελισσόμενη γενεαλογία των Νεάντερταλ (Ashton et al., 2016). Οι Quam et al. (2023) μελέτησαν το δείγμα SH των γνάθων και τα συνέκριναν με άλλο ευρωπαϊκό απολιθωμένο υλικό. Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι «τα στοιχεία της κάτω γνάθου είναι συνεπή με τουλάχιστον δύο διαφορετικές εξελικτικές γενεαλογικές γραμμές που υπάρχουν στο μέσο Ευρωπαϊκό Πλειστόκαινο». Η μία ομάδα δεν έχει σαφή χαρακτηριστικά που προέρχονται από τους Νεάντερταλ και περιλαμβάνει τα δείγματα από τις Mauer, Mala Balanica, Montmaurin, Visogliano και μία από τις γνάθους Arago. Η άλλη ομάδα δείχνει την παρουσία χαρακτηριστικών που προέρχονται από τους Νεάντερταλ και περιλαμβάνει τα απολιθώματα Atapuerca, SH, Arago 2 και δείγματα από τις Payre, Ehringsdorf και Bau de l’Aubesier. Καθώς αυτή η μελέτη έγινε σε γνάθους, τα Πετράλωνα δεν λήφθηκαν υπόψη, αλλά θα μπορούσε να συσχετιστεί με την πρώτη ομάδα, παρά την πιθανώς νεότερη ηλικία της.

Στις 8 Σεπτεμβρίου 2025, η Επιτροπή του Μουσείου Γεωλογίας-Παλαιοντολογίας-Παλαιοανθρωπολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης εξέδωσε Δελτίο Τύπου, στο οποίο τονίζεται πως ισχυρισμοί για την ηλικία του κρανίου και την κατάταξή του στο είδος Homo sapiens είναι ξεκάθαρα αντιεπιστημονικοί, τονίζοντας πως χρονολογήσεις μεγαλύτερες των 350.000 ετών έχουν καταρριφθεί στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία:

Σύμφωνα με τις απόψεις της πλειονότητας των ειδικών επιστημόνων, όπως διαμορφώθηκαν κατά την τελευταία 20ετία, το κρανίο του “Ανθρώπου των Πετραλώνων” τοποθετείται στο είδος Homo heidelbergensis sensu lato (Άνθρωπος της Χαϊδελβέργης, με την ευρεία έννοια), ενώ η σχετική ηλικία του με βάση αποκλειστικά τα βιομετρικά και μορφολογικά του χαρακτηριστικά εκτιμάται ότι δεν μπορεί να είναι μεγαλύτερη των ~350.000 ετών. Μεγαλύτερες χρονολογικές εκτιμήσεις του κρανίου (π.χ., η συνήθης των 700.000 ετών) έχουν τεκμηριωμένα αμφισβητηθεί και καταρριφθεί προ πολλού στη διεθνή βιβλιογραφία.

Η ανακοίνωση τονίζει ακόμα πως το κρανίο δεν έχει καμία σχέση με αρχαίες η σύγχρονες φυλές:

Το κρανίο του “Ανθρώπου των Πετραλώνων” όπως και όλων των υπόλοιπων προϊστορικών ελληνικών και ευρωπαϊκών παλαιοανθρωπολογικών ευρημάτων ουδεμία σχέση έχει με την καταγωγή και την ιστορία των αρχαίων και των σύγχρονων φύλων και φυλών της Βαλκανικής ή οποιασδήποτε άλλης γεωγραφικής ενότητας και εθνότητας και κάθε επιχειρούμενη ανάλογη συσχέτιση είναι απλά αντιεπιστημονική.

Συμπέρασμα

Βάσει των ευρημάτων πρόσφατης επιστημονικής μελέτης, καθώς και δηλώσεων της Επιτροπής του Μουσείου Γεωλογίας-Παλαιοντολογίας-Παλαιοανθρωπολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, οι υπό εξέταση ισχυρισμοί δεν ευσταθούν. Η νεότερη ηλικία του κρανίου του «ανθρώπου των Πετραλώνων» υπολογίζεται σε 286.000 έτη, με περιθώριο λάθους ±9.000 έτη, ενώ με βάση αποκλειστικά τα βιομετρικά και μορφολογικά του χαρακτηριστικά εκτιμάται ότι δεν μπορεί να είναι μεγαλύτερη των ~350.000 ετών. Οι μεγάλες διαφορές και ασάφειες που παρατηρήθηκαν σε παλαιότερες χρονολογήσεις οφείλονται τόσο στη θέση εύρεσης του κρανίου, στο τοίχωμα της σπηλιάς γεγονός που καθιστά δύσκολη τη χρονολόγηση, αλλά και στην ανάλυση δειγμάτων από τον περιβάλλοντα χώρο εντός του σπηλαίου, ο οποίος είναι παλαιότερος από το ίδιο το κρανίο. Επιπροσθέτως, το κρανίο δεν αποτελεί μια από τις πρώτες μορφές του Homo sapiens αλλά ανήκει στο ξεχωριστό, εξαφανισμένο πια είδος, Homo heidelbergensis.

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν

1. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248425000855
2. https://www.auth.gr/press/i-epitropi-toy-moyseioy-geologias-pal/
3. https://www.offlinepost.gr/2024/08/08/to-sphlaio-petralwnwn-kai-to-apolithomeno-anthrwpino-kranio/
4. https://www.techno-science.net/en/news/the-mystery-of-the-petralona-skull-impossible-to-date-N27489.html
5. https://www.ancient-origins.net/news-evolution-human-origins/petralona-skull-dating-0022374
6. https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0YxpK9kuhszZJJQL4DxHTByFnzp7xrn4uz4Dxnkc3vZWwEZYJWhaet8YJFsTGR4Zcl&id=100010005218756
7. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%86%CE%BD%CE%B8%CF%81%CF%89%CF%80%CE%BF%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A7%CE%B1%CF%8A%CE%B4%CE%B5%CE%BB%CE%B2%CE%AD%CF%81%CE%B3%CE%B7%CF%82
8. https://qa.auth.gr/el/cv/pavlides
9. https://www.fondationiph.org/