Μεθοδολογία ελέγχου και επεξήγηση χαρακτηρισμών

Δεδομένου ότι το υλικό που καλούμαστε να διαχειριστούμε μπορεί να κυμαίνεται από τον έλεγχο μιας εικόνας με σκοπό την εξακρίβωση επεξεργασίας, μέχρι τον έλεγχο ψευδοϊατρικών ισχυρισμών, ή ακόμη και τον έλεγχο και την επεξήγηση ενός Σχεδίου Νόμου, δεν μπορούμε να ισχυριστούμε πως υπάρχει μια και μοναδική μεθοδολογία που αρμόζει σε όλες τις περιπτώσεις.

Οι περισσότερες από τις ειδήσεις ή ισχυρισμούς που λαμβάνουμε προς έλεγχο, προέρχονται από τους αναγνώστες μας (δείτε εδώ πως μπορείτε να υποβάλετε ερώτημα) και εξετάζονται από το πρώτο διαθέσιμο μέλος της συντακτικής μας ομάδας. Επιπλέον, καθώς η ομάδα μας απαρτίζεται από ενεργά μέλη του διαδικτύου, συχνά συναντούμε και οι ίδιοι θέματα με μεγάλη απήχηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και ενίοτε ερευνούμε ευρέως γνωστές ειδήσεις που παρουσιάζονται σε εφημερίδες ή τηλεοπτικά κανάλια.

Αφού βρεθεί ένα υποψήφιο θέμα λοιπόν, λαμβάνει χώρα αξιολόγηση από την υπόλοιπη ομάδα και αποφασίζεται εάν αυτό ταιριάζει στον ρόλο των Ελληνικά Hoaxes. Μετά, ένα μέλος αναλαμβάνει την προκαταρκτική έρευνα και γράφει ένα προσχέδιο των πραγματικών περιστατικών, το οποίο έπειτα θα ελεγχθεί για τυχόν λάθη και παραλήψεις και θα δημοσιευθεί.

Η έρευνά μας ξεκινά με (όποτε είναι δυνατόν) την προσπάθεια να επικοινωνήσουμε με την αρχική πηγή του ισχυρισμού. Προσπαθούμε επίσης να επικοινωνήσουμε με άτομα και οργανισμούς που ενδέχεται να γνωρίζουν ή να έχουν σχετική εμπειρογνωμοσύνη στο συγκεκριμένο θέμα.

Έχουμε την τύχη και την τιμή να έχουμε στην διάθεσή μας πολλούς καταξιωμένους επιστήμονες από πολυάριθμους διαφορετικούς κλάδους, οι οποίοι μας προσφέρουν αφιλοκερδώς τις γνώσεις τους (μια ενδεικτική λίστα τους βρίσκεται εδώ). Επίσης χρησιμοποιούμε τακτικά τις πλέον αξιόπιστες πήγες (ειδησεογραφικά άρθρα, επιστημονικά και ιατρικά journals, επίσημα στατιστικά αρχεία κτλ) που έχουν σχέση με το υπό εξέταση θέμα και κάνουμε σαφή παραπομπή σε αυτές.

Τα δεδομένα που χρησιμοποιούμε προσπαθούμε πάντα να είναι τα πιο πολύπλευρα, αμερόληπτα, έγκριτα και πρόσφατα πάνω στο εκάστοτε θέμα που ερευνούμε. Πάντα προσπαθούμε να τα διασταυρώσουμε από πολλαπλές πηγές, και όταν υπάρχει κάποια αμφιβολία πάνω στο ζήτημα, το σημειώνουμε.

Επίσης, πάντα αποθηκεύουμε διαδικτυακά (archive) τα άρθρα κάθε πηγής που αναπαρήγαγαν ανακριβείς ισχυρισμούς, με πολλαπλό σκοπό: α) να μην προσφέρουμε κλικ και άρα οικονομικό κέρδος στις πηγές που συχνότατα γι’ αυτόν τον λόγο αναπαράγουν ανακριβείς ισχυρισμούς, β) να εξακολουθούμε να έχουμε πρόσβαση στην αρχική είδηση ακόμα και αν τροποποιηθεί ή διαγραφεί, γ) να υπάρχει ένα διαδικτυακό ιστορικό των πηγών που αναπαράγουν ανακριβείς πληροφορίες, και να είναι εφικτή μια εύκολη αναζήτηση για το ιστορικό του εκάστοτε μέσου.

Το τελικό άρθρο θα περάσει από τα χέρια τουλάχιστον ενός εκ των αρχαιότερων συντακτών. Αν τουλάχιστον ένας συντάκτης θεωρήσει ότι το οποιοδήποτε άρθρο δεν εμπίπτει στα πρότυπά μας, υπόκειται σε περαιτέρω αναθεώρηση και επανεξέταση ώστε να τα ικανοποιήσει προτού το άρθρο δημοσιευθεί.

Παραδείγματα μεθοδολογίας

1ο παράδειγμα – Μια εικόνα που συνοδεύεται από έναν ισχυρισμό για κάποιο εντυπωσιακό περιστατικό

Καταρχάς ανιχνεύουμε την αρχική πηγή της εικόνας μέσω αντίστροφης αναζήτησης της Google ή του TinEye. Μερικές φορές οδηγούμαστε σε ξενόγλωσσες σελίδες εκτός της αγγλικής, οπότε χρησιμοποιούμε το Google Translate, ή διαπιστώνουμε ότι η σελίδα έχει τροποποιηθεί ή καταργηθεί, οπότε χρησιμοποιούμε αποθηκευμένες εκδόσεις της Google ή του Wayback Machine.

Συχνά η εικόνα αποδεικνύεται μέρος μιας διαφορετικής υπόθεσης απ’ την ισχυριζόμενη, οπότε και αναζητούμε περισσότερες πληροφορίες για την υπόθεση μέσω διαφόρων σχετικών συνδυασμών λέξεων κλειδιών (αν χρειαστεί στην εκάστοτε ξένη γλώσσα), μέχρι να φτάσουμε σε κάποια πρωτογενή ή τουλάχιστον υψηλής αξιοπιστίας πηγή. Με αντίστοιχη μεθοδολογία πραγματοποιούμε αναζητήσεις και με λέξεις κλειδιά του έγγραφου ισχυρισμού, καθώς μερικές φορές το περιστατικό είναι αληθινό σε κάποιον βαθμό αλλά η εικόνα άσχετη μ’ αυτό.

Κάποιες περιπτώσεις είναι περίπλοκες και η έρευνα χωρίζεται σε διερευνήσεις επιμέρους θεμάτων, ώστε να καταλήξουμε σε μια περιεκτική περιγραφή της υπόθεσης.

2ο παράδειγμα – Άρθρο που παρουσιάζει μια εντυπωσιακά απλή, χωρίς επιπλοκές ή προσιτή θεραπεία για ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας

Το πρώτο που κάνουμε είναι να εντοπίσουμε το πού βασίζεται ο ισχυρισμός του άρθρου. Στα χαμηλότερης ποιότητας άρθρα δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη πηγή πέρα από γενικόλογες φράσεις με επιστημονικοφανές λεξιλόγιο, στην οποία περίπτωση αναγνωρίζουμε ότι οι εξαιρετικοί ισχυρισμοί φέρουν το βάρος της απόδειξης, απαιτώντας μάλιστα εξαιρετικές αποδείξεις. Αν δεν το κάνουν, δεν αξίζει και να ληφθούν σοβαρά υπόψη. Σε κάθε περίπτωση πάντως, εξετάζουμε και τα επιβεβαιωμένα ευρήματα της επιστημονικής κοινότητας για το ζήτημα, όπως αναφέρουμε στην τελευταία παράγραφο.

Στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει τουλάχιστον κάποιο ψήγμα αλήθειας στο άρθρο, αν και συχνά παρουσιάζεται λειψά (για αρχή, ποιο πανεπιστήμιο διεξήγαγε την μελέτη αλλά όχι από ποιους επικεφαλής ή το επιστημονικό περιοδικό όπου έγινε η δημοσίευση).

Όταν συμβαίνει αυτό, κατά κανόνα έχει υπάρξει αντιγραφή, συμπύκνωση και μετάφραση από κάποιο αντίστοιχο ξενόγλωσσο άρθρο, το οποίο εντοπίζουμε μέσω Google με σχετικές λέξεις κλειδιά. Σε αυτό συνήθως αναγράφονται περισσότερες λεπτομέρειες ώστε να μπορέσουμε να βρούμε την ολοκληρωμένη επιστημονική δημοσίευση, αλλιώς δοκιμάζουμε συνδυασμούς λέξεων κλειδιών που αντιστοιχούν σε αυτήν. Αν η κλασική μηχανή αναζήτησης της Google δεν επαρκέσει, δοκιμάζουμε στο εξειδικευμένο Google Scholar ή σε άλλες ακαδημαϊκές μηχανές αναζήτησης όπως το PubMed.

Όταν εντοπίσουμε την αρχική δημοσίευση και αποκτήσουμε πρόσβαση στο πλήρες αρχείο της, αξιολογούμε την ποιότητά της [σχετικές πληροφορίες στο εξής άρθρο μας]. Παραδείγματα του τι αναζητούμε: πολύ συχνά τα άρθρα παρουσιάζουν με βεβαιότητα προκαταρκτικά συμπεράσματα ή υποθέσεις, άλλες φορές τα αποτελέσματα είναι πολύ πιο ασήμαντα απ’ ότι παρουσιάζεται όταν εξετάσουμε τους στατιστικούς δείκτες, ενώ τα άρθρα σπάνια αναφέρουν προβλήματα που μπορεί να παρουσιάζει η μεθοδολογία των μελετών (π.χ. η μελέτη έγινε σε ζώα ή σε δοκιμαστικούς σωλήνες και όχι σε ανθρώπους, ο συσχετισμός δεν συνεπάγεται αιτιότητα, το δείγμα είναι μικρό, η μελέτη δεν διαθέτει κατάλληλη ομάδα ελέγχου).

Τέλος, πάντα εξετάζουμε τις υπόλοιπες σχετικές μελέτες στον διεθνή κοινότητα, κατά προτίμηση μέσα από μια υπάρχουσα συστηματική ανασκόπηση ή τουλάχιστον μετανάλυση της βιβλιογραφίας, καθώς συχνά συμβαίνει το υπό εξέταση άρθρο να παρουσιάζει μια μελέτη που αποκλίνει από τις υπόλοιπες, ή τα συμπεράσματα των πιο ποιοτικών μελετών να είναι διαφορετικά.

Περισσότερες πληροφορίες για την μεθοδολογία και τα εργαλεία που χρησιμοποιούμε, μπορείτε να βρείτε στους παρακάτω συνδέσμους:

Θεματολογία

Στα Ελληνικά Hoaxes καλύπτουμε μια ευρεία γκάμα θεμάτων που άπτονται της πολιτικής, της επιστήμης, της τεχνολογίας, των φαινομένων των κοινωνικών δικτύων, της ξενοφοβίας, του αντισημιτισμού κτλ.

Οι δυο βασικοί παράγοντες που καθορίζουν την προτεραιότητα διερεύνησης είναι οι εξής:

α) Διάδοση – απήχηση: μια δημοσίευση στο facebook με πολλές εκατοντάδες κοινοποιήσεις ή μια είδηση που έχει δημοσιευτεί από μεγάλο εύρος σελίδων (ειδικά αν περιλαμβάνονται και κάποιες ευρέως θεωρούμενων ως αξιόπιστες), θεωρείται πιο επείγουσα από μια δημοσίευση σε ένα σχετικά άγνωστο blog.

β) Σοβαρότητα επιπτώσεων παραπληροφόρησης: ένα άρθρο με πιθανόν ανακριβείς ιατρικούς ισχυρισμούς, ειδικά αν μπορεί να οδηγήσει παθόντες σε αναστολή των εγκεκριμένων θεραπειών τους, θεωρείται πιο επείγον από ένα άρθρο που αφορά ένα χιουμορίστικο ανέκδοτο περιστατικό.

Ειδικά όσον αφορά την πολιτική, η επιλογή των προς εξέταση θεμάτων, δεν γίνεται με βάση τα προσωπικά μας πιστεύω, αλλά αποκλειστικά με βάση των επικαιρότητα και την συχνότητα ερωτήσεων από τους αναγνώστες μας. Η αρθρογραφία μας περιορίζεται μόνο από τις εύλογες δυνατότητες που έχει ένα ολιγάριθμο προσωπικό όπως το δικό μας.

Επεξήγηση χαρακτηρισμών

Για την διευκόλυνση των αναγνωστών μας, χρησιμοποιούμε σε αρκετά άρθρα μας μια σειρά από χαρακτηρισμούς (με έντονα έγχρωμα γράμματα) στην αρχή του κάθε άρθρου μας, για να γίνεται ευκολότερα κατανοητό τι πρόκειται να διαβάσουν. Αυτοί είναι:

ΑΛΗΘΕΙΑ: Όταν μια είδηση ή ένα δημοσίευμα είναι σε όλα του τα σημεία έγκυρο.

ΨΕΥΔΕΣ: Όταν ένα άρθρο ή μια είδηση είναι σε όλα τα σημεία ψευδής.

ΨΕΥΔΗΣ ΙΣΧΥΡΙΣΜΟΣ: Όταν ένα δημοσίευμα περιέχει ένα ψευδή ισχυρισμό αλλά και αληθή γεγονότα.

ΜΙΞΗ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΙ ΠΑΡΑΠΟΙΗΣΕΩΝ: Όταν ένα δημοσίευμα περιέχει ψευδή αλλά και αληθή στοιχεία.

ΚΙΝΔΥΝΟΛΟΓΙΑ: Όταν ένα άρθρο ή ένας ισχυρισμός περιέχει στοιχεία τρομολαγνείας ή πρόκλησης πανικού.

ΨΕΥΔΟΕΠΙΣΤΗΜΗ: Όταν ένα άρθρο ή ένας ισχυρισμός είναι ολοκληρωτικά ή εν μέρη βασισμένο σε μη επιστημονικά αποδεκτά στοιχεία.

LIKE FARMING: Όταν ένα άρθρο, ένας ισχυρισμός, ή μια φωτογραφία, χρησιμοποιούνται στα κοινωνικά δίκτυα με σκοπό να προκαλέσουν (αδικαιολόγητη συνήθως) αίσθηση για να προκαλέσουν τους χρήστες να πατήσουν like ή να κάνουν κοινοποίηση.

CLICKBAIT: Όταν ένα άρθρο ή ένας ισχυρισμός είναι διατυπωμένα με υπερβολικούς χαρακτηρισμούς που προκαλούν (αδικαιολόγητη συνήθως) αίσθηση για να προκαλέσουν τους χρήστες να κάνουν κλικ σε αυτό.

Επιπλέον, για την διευκόλυνση του αναγνώστη, η αρχική εικόνα κάθε άρθρου περιέχει σχετική «σφραγίδα», ούτως ώστε να γίνεται από την αρχή κατανοητό τι είδους κατάρριψη θα διαβάσει. Ενδεικτικά, μερικές από τις σφραγίδες μας είναι οι παρακάτω.