Τρύπα του όζοντος: τι είναι, ποια η κατάστασή της και γιατί βελτιώνεται

Την 1η Δεκεμβρίου του 2025, η ευρωπαϊκή Υπηρεσία Παρακολούθησης Ατμόσφαιρας Copernicus (Copernicus Atmosphere Monitoring Service – CAMS) ανακοίνωσε ότι η τρύπα του όζοντος, πάνω από την Ανταρκτική, το 2025 σημείωσε το νωρίτερο κλείσιμό της από το 2019. Με αφορμή το συγκεκριμένο γεγονός, παρατηρήσαμε ότι αρκετοί χρήστες των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης έχουν δηλώσει παλαιότερα τον προβληματισμό τους για την τρύπα του όζοντος και την βελτίωση αυτού του περιβαλλοντικού ζητήματος. Αυτό που ειδικότερα διαπιστώσαμε, ύστερα από σχετική έρευνα, είναι ότι η στάση μερίδας χρηστών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης απέναντι στο πρόβλημα της τρύπας του όζοντος πλαισιωνόταν με ειρωνικά ή λανθασμένα σχόλια, όπως για παράδειγμα: 

«Η τρύπα του όζοντος έκλεισε. Οι πάγοι δεν λιώνουν. Τι θα κάνουμε τώρα ΧΩΡΙΣ κλιματική αλλαγή?», 

«Θα πεθάνουμε […], από τη τρύπα του όζοντος άλλοτε (έκλεισε ως δια μαγείας)».

Όπως προκύπτει από σχόλια όπως τα παραπάνω, ένα τμήμα του κοινού αντιμετωπίζει την είδηση της βελτίωσης της κατάστασης της τρύπας του όζοντος ειρωνικά, υποστηρίζοντας ότι το περιβαλλοντικό ζήτημα, που τόσο απασχόλησε την ανθρωπότητα, λύθηκε από μόνο του «ως δια μαγείας», εντάσσοντας τη βελτίωση αυτήν στο γενικότερο φαινόμενο της άρνησης της κλιματικής αλλαγής («Τι θα κάνουμε τώρα ΧΩΡΙΣ κλιματική αλλαγή?»).

Έτσι, στο συγκεκριμένο άρθρο μας θα εξηγήσουμε τι είναι η τρύπα του όζοντος, τι ισχύει με τη βελτίωση της κατάστασής της, σύμφωνα με τα τελευταία επιστημονικά δεδομένα, αλλά και γιατί και με ποιες ενέργειες η ανθρωπότητα οδεύει προς την επίλυση αυτού του σοβαρού περιβαλλοντικού ζητήματος.

Στο τέλος αυτού του άρθρου, μέσα από επιστημονικές μελέτες και ανακοινώσεις επιστημονικών οργανισμών, θα αποδείξουμε ότι η καλυτέρευση της κατάστασης της τρύπας του όζοντος δεν έγινε «ως δια μαγείας» αλλά αποτελεί άμεση συνέπεια των περιορισμών και των κανόνων που συμφώνησαν να εφαρμόσουν οι κυβερνήσεις του πλανήτη μας.

Παραδείγματα αναπαραγωγών στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης:

Τι ισχύει

Πριν ξεκινήσουμε την ανάλυση της τρύπας του όζοντος, είναι σημαντικό να σχολιάσουμε ότι στις δύο από τις τρεις αναπαραγωγές, εκτός από τη τρύπα του όζοντος, γίνεται αναφορά και στο λιώσιμο των πάγων. Υποστηρίζεται, στις εν λόγω δημοσιεύσεις, ότι οι πάγοι δε λιώνουν ενώ ως «αποδεικτικό στοιχείο» χρησιμοποιείται μία επιστημονική μελέτη, η οποία αποδεικνύει την επιβράδυνση του λιώσιμου των πάγων στην Αρκτική.

Η συγκεκριμένη μελέτη των England et al. (2025), είχε απασχολήσει αρκετά την επικαιρότητα τον Αύγουστο του 2025, όταν και παρατηρήθηκαν αναπαραγωγές οι οποίες, παρερμηνεύοντας ή διαστρεβλώνοντας τα αποτελέσματα της εν λόγω μελέτης, υποστήριζαν ότι οι πάγοι δε λιώνουν. Ο ισχυρισμός που αφορούσε τη διαστρεβλωμένη παρουσίαση του περιεχομένου της συγκεκριμένης μελέτης έχει καταρριφθεί από τα Ellinika Hoaxes. Το σχετικό άρθρο μας μπορεί να βρεθεί εδώ.

Η μελέτη των England et al. (2025) όντως απέδειξε την προσωρινή επιβράδυνση της τήξης των πάγων στην Αρκτική για τη χρονική περίοδο από το 2005 έως το 2024. Αυτή, όμως, αποδόθηκε σε φυσικές διακυμάνσεις ενώ οι ειδικοί επισημαίνουν ότι δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για «ανάκαμψη». Οι μακροχρόνιες τάσεις αποδεικνύουν ότι η έκταση του θαλάσσιου πάγου σε Αρκτική και Ανταρκτική συνεχίζει να μειώνεται, ενώ οι επιστήμονες τονίζουν ότι η μείωση αυτή αποτελεί συνέπεια της κλιματικής κρίσης και της υπερθέρμανσης του πλανήτη.

Περνώντας στην τρύπα του όζοντος, είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να συγχέεται η βελτίωση της κατάστασης της τρύπας του όζοντος με το λιώσιμο των πάγων και το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής. Όπως θα εξηγήσουμε στις επόμενες παραγράφους, η βελτίωση, σε ό,τι αφορά την τρύπα του όζοντος, παρατηρείται λόγω της τήρησης των διατάξεων που θεσπίστηκαν στο πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, καθώς η φύση του συγκεκριμένου προβλήματος διαφέρει σημαντικά από αυτού της κλιματικής αλλαγής, που αποτελεί χωριστό πρόβλημα και το οποίο συνεχίζει να επιδεινώνεται.   

Τι είναι η τρύπα του όζοντος, τι την προκάλεσε και γιατί η «επούλωσή» της είναι ζωτικής σημασίας για τη ζωή στη Γη;

Θα ξεκινήσουμε εξηγώντας αρχικά τι είναι το όζον. Το όζον (O₃) είναι μία αλλοτροπική μορφή του οξυγόνου, που σχηματίζει μόριο το οποίο αποτελείται από τρία – αντί για δύο όπως είναι το σύνηθες – άτομα οξυγόνου. Στη στρατόσφαιρα, περίπου 15 έως 30 χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια της Γης, βρίσκεται το στρώμα του όζοντος, ένα ατμοσφαιρικό στρώμα όπου η συγκέντρωση του όζοντος είναι ιδιαίτερα υψηλή. Το στρώμα αυτό έχει προστατευτικό ρόλο, τόσο για τον πλανήτη μας όσο και για τη ζωή που υπάρχει σε αυτόν.

Ο ρόλος αυτού του στρώματος είναι να μας προστατεύει από την επικίνδυνη υπεριώδη ακτινοβολία, που προέρχεται από τον Ήλιο και η οποία είναι ιονίζουσα ακτινοβολία, δηλαδή ακτινοβολία που μεταφέρει ενέργεια ικανή να εισχωρήσει στην ύλη, να προκαλέσει ιοντισμό των ατόμων, να διασπάσει βίαια χημικούς δεσμούς και να προκαλέσει έτσι βλάβες στο DNA των κυττάρων. Μείωση στη συγκέντρωση του όζοντος, επιτρέπει την άφιξη όλο και περισσότερων υπεριωδών ακτινών (UV rays) στην επιφάνεια της Γης, με το γεγονός αυτό να οδηγεί σε περαιτέρω έκθεση του πληθυσμού σε ασθένειες όπως ο καρκίνος του δέρματος, ο καταρράκτης αλλά και σε άλλες βλαβερές επιπτώσεις για την υγεία. 

Αυτό που παρατηρήθηκε τη δεκαετία του 1970 ήταν μία εξασθένηση της στιβάδας του όζοντος. Σημειώνεται πως αυτό που περιγράφουν οι επιστήμονες ως “τρύπα του όζοντος” είναι ουσιαστικά οι περιοχές πάνω από την Ανταρκτική, όπου παρατηρούνται τιμές χαμηλότερες από το ιστορικό όριο των 220 Μονάδων Dobson. Παράλληλα γνωρίζουμε ότι η τρύπα του όζοντος εμφανίζεται πάνω από την Ανταρκτική κάθε έτος, στην αρχή της άνοιξης για το Νότιο Ημισφαίριο, δηλαδή από τους μήνες Αύγουστο μέχρι και Οκτώβρη. Αυτό που παρατηρείται είναι ότι η μέγιστη έκταση της τρύπας του όζοντος καταγράφεται συνήθως τον Οκτώβριο, ενώ το κλείσιμό της περί τα τέλη Νοεμβρίου ή στις αρχές Δεκεμβρίου.

Η έρευνα των Farman et al. (1985), απέδειξε την απώλεια μεγάλων ποσοτήτων στρατοσφαιρικού όζοντος πάνω από την Ανταρκτική, με αυτή να συνδέεται με την απελευθέρωση ουσιών από ανθρωπογενείς δραστηριότητες, οι οποίες κατέστρεφαν το όζον. Συγκεκριμένα, οι τρεις ερευνητές της προαναφερθείσας μελέτης ανακάλυψαν ότι για την καταστροφή του στρατοσφαιρικού όζοντος ευθύνονται κυρίως οι χλωροφθοράνθρακες ή αλλιώς, όπως προκύπτει από την αγγλική τους ονομασία, CFCs (Chlorofluorocarbons). Τα CFCs για πολλά χρόνια εντοπίζονταν κυρίως στα σπρέι, στους αφρούς, στα κλιματιστικά και στα ψυγεία.

Βέβαια το στρατοσφαιρικό όζον γνωρίζουμε ότι δεν επηρεάζεται μόνο από ουσίες που δημιουργούνται από τους ανθρώπους. Κάποιες φυσικές διεργασίες, όπως οι εκρήξεις ηφαιστείων, οι πυρκαγιές, οι ωκεανοί και η βλάστηση, είναι ικανές να απελευθερώσουν ουσίες οι οποίες μπορούν να καταστρέψουν το όζον. Όμως αυτό που έχει παρατηρηθεί είναι ότι αυτές οι φυσικές διεργασίες έχουν μόνο ένα μικρό αντίκτυπο στην απώλεια του όζοντος που παρατηρούμε, ενώ δεν δύναται να διαμορφώσουν τις μακροχρόνιες τάσεις του όζοντος που παρατηρήθηκαν.

Πιο ειδικά, αυτές οι χημικές ενώσεις (CFCs), οι οποίες περιέχουν χλώριο και βρώμιο, μόλις φτάσουν στη στρατόσφαιρα, και υπό συγκεκριμένες ατμοσφαιρικές συνθήκες, είναι ικανές να καταστρέψουν το στρατοσφαιρικό όζον. Τα CFCs απελευθερώνονται στην ατμόσφαιρα και παραμένουν χαμηλά σε αυτή για μεγάλο χρονικό διάστημα. Μερικές ποσότητες CFCs εν τέλη φτάνουν στην στρατόσφαιρα. Εκεί, το υπεριώδες φως έχει την ικανότητα να σπάσει το δεσμό που κρατά τα άτομα χλωρίου (Cl) στο μόριο των CFCs. Αυτά τα άτομα χλωρίου έχουν την ικανότητα, μέσω χημικών αντιδράσεων, να καταστρέψουν το όζον. Η ανακάλυψη αυτή της καταστροφής του όζοντος, λόγω κυρίως των CFCs, προκάλεσε διεθνείς διαπραγματεύσεις οι οποίες οδήγησαν τελικά στην υπογραφή του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ το 1987. 

Τι είναι το πρωτόκολλο του Μόντρεαλ;

Μέχρι σήμερα, το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ είναι η μόνη συνθήκη του ΟΗΕ που έχει επικυρωθεί από όλα τα κράτη του κόσμου, δηλαδή και από τα 197 κράτη μέλη του ΟΗΕ, γεγονός που το καθιστά ορόσημο στην ιστορία του Οργανισμού. Το συγκεκριμένο πρωτόκολλο υπογράφηκε το 1987 και τέθηκε σε ισχύ το 1989. Από την υπογραφή του πρωτοκόλλου και έπειτα, έχουν πραγματοποιηθεί αρκετές τροποποιήσεις, με την τελευταία να είναι η τροποποίηση του Κιγκάλι το 2016, η οποία καλεί σε σταδιακή κατάργηση των υδροφθορανθράκων (HFCs). Πλέον, καλύπτει σχεδόν 100 ανθρωπογενείς χημικές ουσίες που καταστρέφουν την ικανότητα της στιβάδας του όζοντος να προστατεύει τους ανθρώπους και οποιαδήποτε μορφή ζωής από την επιβλαβή υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία.

Αυτό που προβλέπει το συγκεκριμένο πρωτόκολλο είναι η κατάργηση της παραγωγής και της κατανάλωσης, των ουσιών που καταστρέφουν το όζον και την κατάργηση των HFCs, κατά σταδιακό και μεθοδικό τρόπο. Για περισσότερες λεπτομέρειες μπορείτε να διαβάσετε τους όρους και τις διατάξεις του πρωτοκόλλου αναλυτικά εδώ.

Η συγκεκριμένη συνθήκη έθεσε τα θεμέλια για μία μεγάλη επιτυχία. Αυτό που επιτεύχθηκε από την εφαρμογή του πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ είναι ότι, από το 2024, οι παγκόσμιες εκπομπές των κύριων ουσιών που καταστρέφουν το όζον είναι κατά 99% χαμηλότερες σε σχέση με τις μέγιστες τιμές τους το 1989. Ως αποτέλεσμα αυτής της μείωσης, οι επιστήμονες παρατηρούν ότι η στιβάδα του όζοντος οδεύει προς την ανάκαμψή της, με τις προβλέψεις να επισημαίνουν ότι η στιβάδα του όζοντος θα επιστρέψει στα φυσιολογικά επίπεδα που είχε πριν το 1980, μέχρι περίπου τα μέσα του αιώνα.

Ποια είναι η κατάσταση της τρύπας του όζοντος σήμερα; 

Στις 24 Νοεμβρίου του 2025 η Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ (NOAA), ανακοίνωσε ότι η τρύπα του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική, για το 2025, ήταν η πέμπτη μικρότερη από το έτος 1992. Στην ίδια ανακοίνωση, σημειώνεται ότι κατά τη φετινή περίοδο μείωσης του όζοντος, από τις 7 Σεπτεμβρίου μέχρι και τις 13 Οκτωβρίου, η μέση έκταση της τρύπας του όζοντος για το 2025 ήταν περίπου 18,71 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ο Paul Newman, ανώτερος επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Maryland και επικεφαλής για το ερευνητικό πρόγραμμα της NASA για την τρύπα του όζοντος, δήλωσε ότι:

Όπως και έχει προβλεφθεί, παρατηρούμε τις τρύπες του όζοντος να είναι μικρότερες σε έκταση, συγκριτικά με αυτές τις οποίες παρατηρούσαμε στις αρχές του 2000. Σχηματίζονται πιο αργά κατά την περίοδο που παρατηρείται συνήθως ο σχηματισμός τους, ενώ σπάνε νωρίτερα από το αναμενόμενο.

Στην Εικόνα 2 μπορούμε να παρατηρήσουμε το σχήμα και το μέγεθος της τρύπας του όζοντος πάνω από το Νότιο Πόλο, την ημέρα που καταγράφηκε το μέγιστο της έκτασής της για το 2025. Οι μέτριες απώλειες όζοντος απεικονίζονται με πορτοκαλί χρώμα, ενώ οι πιο ισχυρές απώλειες απεικονίζονται με κόκκινο χρώμα. 

Όμως και η Υπηρεσία Παρακολούθησης Ατμόσφαιρας Copernicus (Copernicus Atmosphere Monitoring Service – CAMS), σχολίασε την κατάσταση της τρύπας του όζοντος σε σχετική της ανακοίνωση την 1η Δεκεμβρίου του 2025. Οι ίδιοι στην ανακοίνωσή τους αναφέρουν ότι η φετινή τρύπα του όζοντος ήταν η μικρότερη σε μέγεθος αλλά και σε διάρκεια ζωής που έχει παρατηρηθεί τα τελευταία πέντε χρόνια. 

Σημειώνουν ακόμη ότι η σύντομη και μικρότερη ανάπτυξη της φετινής τρύπας του όζοντος, μετά από τέσσερα χρόνια εξαιρετικά μεγάλων και μακροχρόνιων τρυπών του όζοντος, δημιούργησε ελπίδες ότι είμαστε μάρτυρες μιας ανάκαμψης του στρώματος του όζοντος.

Τέλος, σύμφωνα και με τις δύο υπηρεσίες (NOAA, Copernicus), στην παρατήρηση της μικρής αυτής έκτασης της τρύπας του όζοντος για το 2025 συνέβαλαν και διάφορα στρατοσφαιρικά δυναμικά γεγονότα. Η μετεωρολόγος Laura Ciasto της NOAΑ, αλλά και επιστήμονας στο πρόγραμμα παρακολούθησης του στρώματος του όζοντος, εξηγεί ότι παράγοντες όπως η θερμοκρασία, ο καιρός αλλά και η ένταση των ανέμων που περικλείουν την Ανταρκτική, γνωστοί και ως πολικός στρόβιλος, επηρεάζουν επίσης τη διαμόρφωση του στρώματος του όζοντος αλλά και τον σχηματισμό της τρύπας του όζοντος από έτος σε έτος. Πιο ειδικά, τόνισε ότι: 

Ένας πιο αδύναμος από το συνηθισμένο πολικός στρόβιλος τον περασμένο Αύγουστο συνεισέφερε στο να παραμείνουν οι θερμοκρασίες πάνω από το μέσο όρο, γεγονός που πιθανότατα οδήγησε στο σχηματισμό μικρότερης τρύπας του όζοντος.

Όπως και να έχει, τα νέα είναι ελπιδοφόρα για το συγκεκριμένο περιβαλλοντικό ζήτημα, το οποίο απασχόλησε και συνεχίζει να απασχολεί την ανθρωπότητα. Επιστήμονες, οι οποίοι εξέτασαν την κατάσταση της τρύπας του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική, επισημαίνουν ότι οδηγούμαστε στην έναρξη της ανάκαμψης του όζοντος της Ανταρκτικής. Αυτή η βελτιστοποίηση δεν ήρθε από μόνη της αλλά είναι αποτέλεσμα των περιορισμών και των καταργήσεων χρήσης ουσιών, οι οποίες έχουν την ικανότητα να καταστρέψουν το όζον. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι, μέχρι περίπου το 2060, τα μοντέλα προβλέπουν το κλείσιμο της τρύπας του όζοντος. 

Πολύ ενδιαφέρον και συνοπτικό είναι το παρακάτω βίντεο, όπου ο κύριος επιστήμονας του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προγνώσεων (ECMWF), Johannes Flemming, απαντά σε ερωτήσεις του κοινού σχετικά με τη τρύπα του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική:

Το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ έδωσε ένα ηχηρό ηθικό δίδαγμα σε όλο τον πλανήτη. Απέδειξε ότι η αποδοχή του ρόλου της επιστήμης, για την επίτευξη τέτοιων συνθηκών, είναι καθοριστική. Η τρύπα του όζοντος είναι ένα από τα πιο ξεκάθαρα παραδείγματα όπου επιστημονικά δεδομένα οδήγησαν σε σημαντικές πολιτικές αποφάσεις και αλλαγές στην ανθρώπινη συμπεριφορά. «Αυτό το παράδειγμα θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί ως έμπνευση για την κλιματική αλλαγή», αναφέρει ο Josef Aschbacher, Διευθυντής Προγραμμάτων Παρατήρησης της Γης του ESA.

Συμπέρασμα

Η τρύπα του όζοντος είναι ένα περιβαλλοντικό ζήτημα, το οποίο απασχόλησε την ανθρωπότητα από τα τέλη της δεκαετίας του εβδομήντα. Η στιβάδα του όζοντος, δηλαδή μεγάλες συγκεντρώσεις όζοντος που εντοπίζεται στην στρατόσφαιρα, μας προστατεύει από την επικίνδυνη για τη ζωή υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία. Αυτό που ανακαλύφθηκε το 1985 ήταν ότι οι ποσότητες στρατοσφαιρικού όζοντος σημείωσαν σημαντικές απώλειες, κυρίως λόγω της απελευθέρωσης συγκεκριμένων ουσιών (CFCs) από ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Τα CFCs έχουν την ικανότητα να καταστρέφουν το όζον όταν φτάσουν στην στρατόσφαιρα και παλιότερα εντοπίζονταν στα αεροζόλ, στα κλιματιστικά, στους αφρούς και τα ψυγεία.

Μετά από αυτήν την ανακάλυψη, οι κυβερνήσεις του πλανήτη κινητοποιήθηκαν με αποτέλεσμα την υπογραφή του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ το 1987. Το συγκεκριμένο πρωτόκολλο προβλέπει την κατάργηση της παραγωγής και της κατανάλωσης των ουσιών που καταστρέφουν το όζον και την κατάργηση των HFCs. Έτσι, η τήρηση των διατάξεων του πρωτοκόλλου οδήγησε τις παγκόσμιες εκπομπές των κύριων ουσιών που καταστρέφουν το όζον, από το 2024 και έπειτα, να είναι κατά 99% χαμηλότερες σε σχέση με τις μέγιστες τιμές τους το 1989.

Συνεπώς, η τρύπα του όζοντος δεν «έκλεισε ως δια μαγείας», ούτε «έκλεισε από μόνη της» – άλλωστε, σε γενικότερες γραμμές, δεν έχει κλείσει ακόμη. Το περιβαλλοντικό ζήτημα βελτιώνεται λόγω της τήρησης διατάξεων και νόμων που τέθηκαν, με σκοπό τον περιορισμό του. Οι επιστήμονες προβλέπουν ότι, μέχρι το 2060, το πρόβλημα της τρύπας του όζοντος θα έχει εξαλειφθεί οριστικά. Το γεγονός αυτό αποτελεί άμεση συνέπεια της συνεργασίας μεταξύ επιστήμης και κυβερνήσεων, όπου με αμοιβαία εμπιστοσύνη οδηγούμαστε προς την επίλυση ενός από τα πιο σοβαρά περιβαλλοντικά ζητήματα που απασχόλησε και ακόμη απασχολεί την ανθρωπότητα.

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν:

1.https://www.noaa.gov/news-release/noaa-nasa-2025-ozone-hole-is-5th-smallest-since-1992
2.https://atmosphere.copernicus.eu/smallest-and-shortest-lived-ozone-hole-5-years-closes
3.https://atmosphere.copernicus.eu/cams-scientist-answers-ozone-hole-questions
4.https://eur-lex.europa.eu/EL/legal-content/summary/montreal-protocol-on-substances-that-deplete-the-ozone-layer.html
5.https://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/facts/hole_SH.html
6.https://climatebook.gr/mikroteri-i-trypa-tou-ozontos-to-2024-se-schesi-me-tis-proigoumenes-chronies/
7.Nature 641, 559-560 (2025) Do look up: how science and international cooperation closed the ozone hole  https://doi.org/10.1038/d41586-025-01459-4
8.Farman, J., Gardiner, B. & Shanklin, J. Large losses of total ozone in Antarctica reveal seasonal ClO_x/NO_x interaction. Nature 315, 207–210 (1985). https://doi.org/10.1038/315207a0
9.https://en.wikipedia.org/wiki/Dobson_unit
10.https://en.wikipedia.org/wiki/Hydrofluorocarbon
11.https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Copernicus/Sentinel-5P/Ozone_hole_set_to_close
12.Wang, P., Solomon, S., Santer, B.D. et al. Fingerprinting the recovery of Antarctic ozone. Nature 639, 646–651 (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-08640-9
13.https://www.ellinikahoaxes.gr/2025/09/15/ochi-oi-pagoi-tis-arktikis-den-menoun-statheroi-kai-i-klimatiki-allagi-den-apotelei-psevdes-afigima/
14.https://www.ellinikahoaxes.gr/2025/01/15/o-pagos-tis-antarktikis-den-afxithike-kata-17-apo-to-1979-mechri-to-2024/
15.England et al. (2025) Minimal Arctic Sea Ice Loss in the Last 20 Years, Consistent With Internal Climate Variability https://doi.org/10.1029/2025GL116175