Ψευδοϊατρικές θεραπείες

Η ιατρική είναι γόνιμο πεδίο για ψευδοεπιστημονικούς ισχυρισμούς για έναν απλό λόγο: οι περισσότερες ασθένειες ή παθήσεις

• α) βελτιώνονται από μόνες τους,
• β) είναι αυτοπεριοριζόμενες ή
• γ) ακόμη κι αν είναι μοιραίες, σπάνια ακολουθούν μια εντελώς κατηφορική σπειροειδή πορεία.

Σε κάθε περίπτωση, η επέμβαση, όσο άχρηστη κι αν είναι, μπορεί να φαίνεται αρκετά αποτελεσματική.

Αυτό γίνεται πιο σαφές αν υιοθετήσετε την οπτική ενός έμπειρου επαγγελματία της ψευδοϊατρικής. Για να επωφεληθείτε από τα φυσιολογικά σκαμπανεβάσματα οποιοσδήποτε ασθένειας (καθώς και από οποιαδήποτε επίδραση εικονικού φαρμάκου [placebo effect]), είναι καλύτερα να αρχίσετε την άχρηστη θεραπεία σας τη στιγμή που ο ασθενής χειροτερεύει. Μ’ αυτό τον τρόπο, οτιδήποτε συμβεί μπορεί ευκολότερα να αποδοθεί στη θαυμαστή και μάλλον δαπανηρή επέμβασή σας. Αν ο ασθενής καλυτερέψει, αυτό καταγράφεται υπέρ σας, αν η κατάστασή του παραμείνει στάσιμη, σημαίνει πως η θεραπεία σας σταμάτησε τη φθίνουσα πορεία του. Από την άλλη, αν ο ασθενής χειροτερέψει, σημαίνει πως η δοσολογία ή η ένταση της θεραπείας δεν ήταν αρκετά μεγάλη, αν πεθάνει, μάλλον άργησε πάρα πολύ να έρθει σ’ εσάς.

Όπως κι αν έχουν τα πράγματα, οι λίγες περιπτώσεις όπου η παρέμβασή σας είναι επιτυχής είναι μάλλον αυτές που θα μνημονευτούν (όχι και τόσο λίγες αν η συγκεκριμένη ασθένεια είναι αυτοπεριοριζόμενη), ενώ η μεγάλη πλειονότητα των αποτυχιών θα ξεχαστεί και θα θαφτεί. Η τύχη εξασφαλίζει περισσότερη ποικιλία απ’ όση χρειάζεται για να εξηγηθούν οι λίγες διάσπαρτες επιτυχίες που θα σημειωθούν σε οποιαδήποτε σχεδόν θεραπεία’ πράγματι, το θαύμα θα ήταν να μην υπήρχαν «θαυματουργές θεραπείες».

Πολλά από τα παραπάνω ισχύουν εξίσου για τους θεραπευτές που βασίζονται στην πίστη, για τους ψυχοχειρουργούς και για μια ανάμικτη ποικιλία επαγγελματιών από τους ομοιοπαθητικούς γιατρούς μέχρι τους τηλεοπτικούς ευαγγελιστές. Η προεξέχουσα θέση τους αποτελεί ένα ισχυρό επιχείρημα για την εισαγωγή ενός υγιούς σκεπτικισμού στα σχολεία μας, μιας πνευματικής διάθεσης κατά κανόνα ασυμβίβαστης με την αριθμοφοβία. (Με τούτη την απορριπτική στάση απέναντι σ’ αυτούς τους τσαρλατάνους δεν εννοώ πάντως ότι θα πρέπει να υποστηριχτεί ένας άκαμπτος και δογματικός επιστημονισμός ή κάποιο είδος αφελούς αθεϊσμού. Υπάρχει πολύς δρόμος από το φόβο του θεού ώς τον αγνωστικισμό και την αποστασία, και άφθονος χώρος στη μέση ώστε να νιώθουν άνετα οι συνετοί άνθρωποι.)

Ακόμη και σε εξωφρενικές περιπτώσεις, είναι συχνά δύσκολο να ανακρούσουμε αποτελεσματικά μια προτεινόμενη θεραπεία ή διαδικασία. Σκεφτείτε έναν αγύρτη διαιτολόγο που παροτρύνει τους πελάτες του να καταναλώνουν δύο ολόκληρες πίτσες, τέσσερις μπίρες και δύο κομμάτια κέικ σε κάθε πρωινό, γεύμα και δείπνο, και ένα ολόκληρο κουτί μπισκότα μ’ ένα λίτρο γάλα πριν από τον ύπνο, υποστηρίζοντας ότι άλλοι έχουν χάσει τρία κιλά την εβδομάδα μ’ αυτό το διαιτολόγιο.

Όταν αρκετοί πελάτες ακολουθήσουν τις οδηγίες του για τρεις εβδομάδες, τότε ανακαλύπτουν ότι έχουν πάρει σχεδόν τέσσερα κιλά ο καθένας. Έχουν διαψευστεί άραγε οι ισχυρισμοί του γιατρού; Όχι απαραιτήτως, αφού αυτός μπορεί να απαντήσει ότι μια ολόκληρη σειρά βοηθητικών όρων δεν τηρήθηκαν οι πίτσες είχαν πολλή σάλτσα, ή οι πελάτες κοιμούνταν δεκάξι ώρες την ημέρα, ή η μπίρα δεν ήταν από τη σωστή μάρκα. Το θέμα είναι ότι συνήθως μπορεί κανείς να βρει παραθυράκια που θα του επιτρέψουν να επιμείνει σε οποιαδήποτε προσφιλή θεωρία του κάνει κέφι.

Ο φιλόσοφος Willard Van Orman Quine πηγαίνει ακόμη πιο πέρα και υποστηρίζει ότι η πείρα δεν υποχρεώνει ποτέ κανέναν να απορρίψει μια συγκεκριμένη πεποίθηση. Βλέπει την επιστήμη σαν έναν ολοκληρωμένο ιστό από συνδεδεμένες υποθέσεις, διαδικασίες και τύπους και υποστηρίζει ότι οποιοσδήποτε αντίκτυπος του κόσμου πάνω στον ιστό μπορεί να κατανεμηθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Σύμφωνα με το επιχείρημά του, αν είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε αρκετά δραστικές αλλαγές στον υπόλοιπο ιστό των πεποιθήσεών μας, μπορούμε να διατηρήσουμε την πίστη μας στην αποτελεσματικότητα της παραπάνω δίαιτας, ή εντέλει στην εγκυρότητα οποιοσδήποτε ψευδοεπιστήμης.

Λιγότερο αμφισβητήσιμος είναι ο ισχυρισμός ότι δεν υπάρχουν ξεκάθαροι, εύκολοι αλγόριθμοι που να μας επιτρέπουν να διακρίνουμε σε κάθε περίπτωση την επιστήμη από την ψευδοεπιστήμη. Τα όρια μεταξύ τους είναι πολύ συγκεχυμένα. Τα ενοποιητικά θέματά μας, οι αριθμοί και οι πιθανότητες, παρέχουν πάντως τη βάση της στατιστικής που, μαζί με τη λογική, αποτελεί το θεμέλιο της επιστημονικής μεθόδου, η οποία θα μπορέσει με τον καιρό, αν κάποιος μπορεί, να ξεκαθαρίσει τα πράγματα. Ωστόσο, όπως η ύπαρξη του ροζ δεν αποδυναμώνει τη διάκριση μεταξύ κόκκινου και άσπρου, και η αυγή δεν σημαίνει ότι η μέρα και η νύχτα είναι εντέλει το ίδιο πράγμα, αυτή η προβληματική οριακή περιοχή, παρά τα επιχειρήματα του Quine, δεν αναιρεί τις θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ της επιστήμης και των σφετεριστών της.

Αποσπάσματα από το βιβλίο “Αριθμοφοβία : ο μαθηματικός αναλφαβητισμός και οι συνέπειές του” του Τζων Άλλεν Πάουλος

Γιώργος Γ. – Antichainletter