Όχι, δεν επιχειρείται χειραγώγηση του κοινού σχετικά με την κλιματική κρίση μέσα από χάρτες καιρού

Αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αναπαράγουν ισχυρισμό που ενισχύει τις πεποιθήσεις περί συνωμοσίας αναφορικά με την κλιματική αλλαγή. Ως απόδειξη χρησιμοποιούνται δύο εικόνες που προέρχονται από τηλεοπτικό απόσπασμα δελτίου καιρού στη Γερμανία, η σύγκριση των οποίων φαινομενικά αποδεικνύει πως οι κλιματικές συνθήκες που πριν μερικά χρόνια παρουσιαζόντουσαν ως «φυσιολογικές», πλέον εμφανίζονται ως «ανησυχητικές». Ωστόσο, η σύγκριση που γίνεται μεταξύ των δύο φωτογραφιών είναι άτοπη.

Παραδείγματα αναρτήσεων:

Τι ισχύει

Προκειμένου να παρουσιαστεί η αλλαγή του κλίματος στον πλανήτη ως μη υπαρκτό πρόβλημα, αρκετοί είναι εκείνοι που προσπαθούν να πείσουν, με αμφιβόλου ποιότητας στοιχεία, πως πρόκειται για θεωρία συνωμοσίας. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, μετεωρολόγοι αναφέρουν ότι δέχονται υβριστικά σχόλια και παρενοχλήσεις μέσω διαδικτύου καθώς κατηγορούνται ότι δεν μεταφέρουν την αλήθεια στο κοινό. Ισχυρισμός, ο οποίος εμφανίστηκε στη Γερμανία τον Ιούλιο του 2022 και αφορούσε την υποτιθέμενη χειραγώγηση της γνώμης γύρω από την κλιματική κρίση, ανακυκλώθηκε και επανεμφανίστηκε στα κοινωνικά δίκτυα στα ελληνικά τον Ιούλιο του 2023.

Δύο φωτογραφίες από αποσπάσματα δελτίων καιρού του Tagesthemen (Θέματα της ημέρας), μέρος της τηλεοπτικής γερμανικής εκπομπής Tagesschau (Ανασκόπηση της ημέρας), το ένα από τον Ιούνιο του 2017 και το άλλο από τον Ιούνιο του 2022, συγκρίνονται μεταξύ τους. Οι φωτογραφίες έχουν τοποθετηθεί η μία πάνω από την άλλη και οι συγκρίσεις που γίνονται επικεντρώνονται στον τρόπο παρουσίασης και απεικόνισης των θερμοκρασιών στα δύο μετεωρολογικά δελτία.

Ο Georg Pazderski, πολιτικός του δεξιού λαϊκιστικού κόμματος AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) δημοσίευσε στο Twitter, τον Ιούλιο του 2022, σειρά αναρτήσεων, σχολιάζοντας πως τροφοδοτείται φόβος από τα μέσα ενημέρωσης με την χρήση πολύ έντονων χρωμάτων στους χάρτες καιρού.

Τα μέσα ενημέρωσης κατηγορήθηκαν ότι χρησιμοποίησαν μετεωρολογικούς χάρτες για να απεικονίσουν τη ζέστη στη Γερμανία με πολύ πιο δραματικό τρόπο από ότι πριν από μερικά χρόνια, με σκοπό να χειραγωγήσουν το κοινό. Η σύγκριση που επιχειρείται αφορά δελτίο πρόγνωσης καιρού του 2022, στο οποίο φαίνεται να χρησιμοποιήθηκαν έντονα χρώματα πάνω στον χάρτη, σε αντίθεση με το απόσπασμα του 2017, όπου ακόμη και υψηλότερες θερμοκρασίες από αυτές του πρώτου φαίνεται να παρουσιάζονται με ουδέτερα ή σχετικά ήπια χρώματα. Σε γενικές γραμμές, βέβαια, οι θερμοκρασίες σε αμφότερους χάρτες είναι παρόμοιες. Πώς, όμως, εξηγείται η χρωματική διαφορά στην απεικόνιση των θερμοκρασιών στα δύο δελτία καιρού;

Στην πρώτη εικόνα, με ημερομηνία 21 Ιουλίου του 2017, ενώ απεικονίζεται πράγματι η πρόγνωση των θερμοκρασιών στη Γερμανία, χρησιμοποιείται ένας κλασσικός γεωγραφικός χάρτης της χώρας με πράσινο τοπίο επί του οποίου έχουν απλώς προστεθεί οι κατά τόπους θερμοκρασίες. Αντιθέτως, η δεύτερη εικόνα, με ημερομηνία 21 Ιουλίου του 2022, δείχνει έναν χάρτη θερμοκρασίας σε αποχρώσεις του κόκκινου και του πορτοκαλί. Αυτό σημαίνει ότι το χρώμα του χάρτη καιρού του 2017 δεν διαμορφώνεται ανάλογα με τις εικονιζόμενες θερμοκρασίες κι έτσι τόσο οι χαμηλές όσο και οι υψηλές θερμοκρασίες απεικονίζονται με τον ίδιο τρόπο. Εν αντιθέσει, στο σχέδιο χάρτη του 2022, το χρώμα αλλάζει ανάλογα με τους διαφορετικούς βαθμούς θερμοκρασίας, όχι μόνο των εικονιζόμενων πόλεων αλλά και της ευρύτερης περιοχής.

Που οφείλεται αυτή η αλλαγή; Από την 1η Ιανουαρίου του 2020, ο καιρός για την Τagesschau, καθώς και για μερικές ακόμη εκπομπές, παρέχεται πλέον από το κέντρο αρμοδιοτήτων για τον καιρό της ARD, με έδρα τη Φρανκφούρτη, και όχι από διάφορα γραφεία σύνταξης και εταιρείες όπως στο παρελθόν. Η επικεφαλής του αρμόδιου τμήματος καιρού του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού οργανισμού της γερμανικής Πολιτείας της Έσσης Hessischer Rundfunk (εταιρεία μέλος της ARD), Silke Hansen, ανέφερε ότι «Όταν αναλάβαμε εμείς, αλλάξαμε τον πλήρη σχεδιασμό και ο σχεδιασμός της εκπομπής Tagesschau προσαρμόστηκε επίσης. Από τότε, δεν υπάρχουν πλέον σύμβολα σύννεφων στο Tagesthemen αλλά μια λεπτή στρώση σύννεφων (Wolkenfilm), ενώ οι θερμοκρασίες εμφανίζονται σε ένα χάρτη θερμοκρασίας, όπως συμβαίνει στην εκπομπή Tagesschau εδώ και 30 χρόνια».

Συνεπώς, προκύπτει πως ο χάρτης της φωτογραφίας του 2017 ήταν ένας απλός γεωγραφικός χάρτης στον οποίο δε γινόταν χρήση χρωμάτων για την απεικόνιση της θερμοκρασίας, ενώ αυτός του 2022 αποτελεί χάρτη θερμοκρασίας με χρήση έντονων χρωμάτων για την απεικόνιση των θερμοκρασιών.

Η εκπομπή Tagesschau έχει απασχολήσει και στο παρελθόν τον Tύπο για φερόμενη χειραγώγηση μέσω των μετεωρολογικών χαρτών τους, ενώ μάλιστα η συντακτική ομάδα της εκπομπής έχει λάβει διάφορες επιστολές αναφορικά με σχετικές αναρτήσεις στο Facebook από ενώσεις του AfD.

Όπως βέβαια τόνισε η Hansen παραπάνω, η χρήση χαρτών θερμοκρασίας δεν αποτελεί νέα προσθήκη και γίνεται εδώ και 30 χρόνια στην Tagesschau. Η εκπομπή έχει προσαρμόσει τα χρώματα (και το λογισμικό γραφικών γενικότερα) των μετεωρολογικών χαρτών για τεχνικούς και σχεδιαστικούς λόγους δύο φορές ήδη από το 2002, το 2005 και το 2014, αντίστοιχα. Για παράδειγμα, στην παρακάτω εικόνα εύκολα εντοπίζονται μεγάλες ομοιότητες μεταξύ των δύο χαρτών από δελτίο καιρού της Tagesschau τον Ιούνιο του 1997 και τον Ιούνιο του 2023. Εύλογα, λοιπόν, αντιλαμβανόμαστε ότι ο τρόπος παρουσίασης των θερμοκρασιών δεν έχει αλλάξει – πέρα από άποψη πιο εξελιγμένων γραφικών και χρωμάτων – αρκεί η εκάστοτε σύγκριση να γίνεται μεταξύ δύο χαρτών θερμοκρασίας . Μάλιστα, ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, ανάλογα με την εποχή τα χρώματα διαμορφώνονται αναλόγως (αλλιώς είναι οι 25°C το καλοκαίρι και αλλιώς το φθινόπωρο).

Αξίζει επίσης να αναφερθεί ότι, σύμφωνα με έκθεση του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (EDMO), η παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή αυξήθηκε στην ΕΕ τον Ιούνιο του 2022. «Οι πιθανότεροι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτή την εξέλιξη είναι το πλήθος ειδήσεων που μεταδόθηκαν από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης σχετικά με το συνεχιζόμενο και εξαιρετικά υψηλό κύμα καύσωνα καθώς και η εξασθένιση της προσοχής σε άλλα θέματα που κυριάρχησαν στο τοπίο της παραπληροφόρησης κατά τους προηγούμενους μήνες, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία και η πανδημία».

Συμπέρασμα

Η σύγκριση μεταξύ των δύο εικόνων είναι άτοπη. Ο χάρτης που χρησιμοποιείται στο δελτίου καιρού από το 2017 παρουσιάζει απλώς τα νούμερα των θερμοκρασιών πάνω σε έναν κλασικό γεωγραφικό χάρτη της Γερμανίας, χωρίς χρήση χρωμάτων. Εν αντιθέσει, ο χάρτης από το δελτίου καιρού του 2022 είναι χάρτης θερμοκρασίας. Εμφανίζει, δηλαδή, διάφορα χρώματα βάσει των θερμοκρασιών που παρουσιάζονται στις κατά τόπους περιοχές. Ακόμη, το εν λόγω γερμανικό κανάλι εκδίδει χάρτες με αντίστοιχα χρώματα καιρού, που παρουσιάζονται και στο δελτίο ειδήσεών του, εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες. Ανασκόπηση σε παλαιότερα δελτία αποδεικνύει ότι η κύρια αλλαγή που έχει υπάρξει αφορά στη βελτίωση των γραφικών και όχι στον τρόπο απεικόνισης των θερμοκρασιών.