Permafrost, «ιοί ζόμπι» και νέα πανδημία: Τι λέει η επιστήμη

Τις τελευταίες ημέρες, μέσω δημοσιεύσεων σε ιστοσελίδες (εδώ, εδώ, εδώ, εδώ, εδώ και εδώ) και αναρτήσεων στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, αναπαράγεται ο ισχυρισμός ότι η τήξη των πάγων στο Βόρειο Πόλο, ως συνέπεια της κλιματικής αλλαγής, απελευθερώνει αρχαίους μικροοργανισμούς, τους αποκαλούμενους «ιούς ζόμπι», οι οποίοι φέρονται να συνιστούν απειλή για τη δημόσια υγεία και να ενέχουν τον κίνδυνο εκδήλωσης νέας πανδημίας.

Στο παρόν άρθρο, εξετάζουμε την εγκυρότητα του παραπάνω ισχυρισμού, αποσαφηνίζοντας τι πραγματικά ισχύει, βάσει των διαθέσιμων επιστημονικών δεδομένων και των επίσημων θέσεων αρμόδιων φορέων.

Παραδείγματα αναρτήσεων στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης:

Τι ισχύει

Ισχυρισμός: Το λιώσιμο των πάγων στο Βόρειο Πόλο απειλεί με ιούς “ζόμπι” και νέα πανδημία.

Ο ισχυρισμός ότι η τήξη των πάγων στο Βόρειο Πόλο απειλεί με την απελευθέρωση «ιών ζόμπι», ικανών να προκαλέσουν νέα πανδημία, βασίζεται στην υπόθεση ότι η απόψυξη του μόνιμου παγετού (permafrost) ενδέχεται να επανενεργοποιήσει αρχαίους παθογόνους μικροοργανισμούς. Πράγματι, το permafrost περιέχει μεγάλες ποσότητες βιολογικού υλικού, συμπεριλαμβανομένων μικροβίων, το οποίο παραμένει παγωμένο εδώ και χιλιάδες χρόνια. Ωστόσο, αν και το ζήτημα ερευνάται με αυξημένο επιστημονικό ενδιαφέρον, μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν τεκμηριωμένα στοιχεία που να υποδεικνύουν ότι τέτοιοι μικροοργανισμοί συνιστούν άμεσο ή ρεαλιστικό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία.

1. Τι είναι το permafrost και τι περιέχει;

1a. Το μόνιμα παγωμένο έδαφος (permafrost) αποτελεί το γεωλογικό στρώμα εδάφους, το οποίο παραμένει διαρκώς παγωμένο (θερμοκρασία ≤0°C) για τουλάχιστον δύο συναπτά έτη​, (nsidc.org). Στην πράξη, μεγάλα τμήματα μόνιμου παγετού έχουν παραμείνει παγωμένα και αμετάβλητα για χιλιάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, (​nasa.gov: Carbon Stockpile). Απαντάται κυρίως στην αρκτική και υποαρκτική ζώνη, καλύπτοντας περίπου το ένα τέταρτο της χερσαίας έκτασης του βορείου ημισφαιρίου, (​pmc.ncbi.nlm.nih.gov).​ Μικρότερες ζώνες permafrost υπάρχουν επίσης σε μεγάλα υψόμετρα (όπως στα Ιμαλάια) και σε τμήματα της Ανταρκτικής.

Οι συνθήκες που επικρατούν στο μόνιμα παγωμένο έδαφος (permafrost), συγεκεριμένα οι εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες, έλλειψη ηλιακού φωτός και σε πολλά σημεία το περιορισμένο οξυγόνο, επιβραδύνουν δραστικά τη διάσπαση της οργανικής ύλης. Σε φυσιολογικές θερμοκρασίες, οι μικροοργανισμοί του εδάφους αποσυνθέτουν τα νεκρά φυτά και ζώα, απελευθερώνοντας θρεπτικά στοιχεία και διοξείδιο του άνθρακα. Αντίθετα, στο μονίμως παγωμένο έδαφος η δραστηριότητα αυτή σταματά σχεδόν πλήρως, καθώς τα υπολείμματα φυτών και ζώων είναι δυνατό να παραμείνουν άθικτα στο έδαφος για αιώνες ή και χιλιετίες, (​nsidc.org: A breakdown of decomposition). Ουσιαστικά, ο μόνιμος παγετός λειτουργεί σαν μία “κατάψυξη” της φύσης, όπου διατηρούνται βιολογικά υλικά του παρελθόντος.

1b. Τι είδους υλικά έχουν βρεθεί στο permafrost;

Οι επιστήμονες έχουν ανακαλύψει πλήθος οργανικών και βιολογικών καταλοίπων παγιδευμένων στο παγωμένο έδαφος, πιο συγκεκριμένα:

• Υπολείμματα φυτών και δέντρων (ρίζες, φύλλα, κορμοί) που δεν πρόλαβαν να αποσυντεθούν. Συσσωρεύονται στο παγωμένο έδαφος, εμπλουτίζοντάς το με οργανικό άνθρακα, (​nasa.gov).
• Νεκρά ζώα ή τμήματα από τους μαλακούς ιστούς τους, πολλές φορές σε εκπληκτική κατάσταση διατήρησης λόγω των θερμοκρασιών (χαρακτηριστικά έχουν βρεθεί τάρανδοι, βίσονες, ακόμη και μαμούθ σε παγωμένα εδάφη της Σιβηρίας). Τα περιστασιακά αυτά ζωικά κατάλοιπα συμβάλλουν επίσης στο οργανικό φορτίο του παγετού, (​nasa.gov​nsidc.org: Carbon Stockpile).
• Μικροοργανισμοί σε λήθαργο, όπως βακτήρια και ιοί, που παγιδεύτηκαν στο έδαφος προτού παγώσει. Έρευνες δείχνουν ότι ζώντες μικροβιακοί οργανισμοί είναι ικανοί να επιβιώσουν μέσα στον μόνιμο παγετό για χιλιάδες χρόνια σε κατάσταση σχεδόν πλήρους αδράνειας​, (pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Έχουν εντοπιστεί αρχαία στελέχη βακτηρίων και ιοί μέσα σε δείγματα μόνιμου παγετού, τα οποία διατηρούν την ικανότητα να μολύνουν ξενιστές όταν αποψυχθούν​, (unep.org).
• Παθογόνα μικρόβια περασμένων εποχών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το βακτήριο του άνθρακα (Bacillus anthracis), του οποίου οι ανθεκτικοί σπόροι διατηρήθηκαν επί δεκαετίες στο παγωμένο έδαφος. Το καλοκαίρι του 2016, μια ασυνήθιστα υψηλή θερμοκρασία προκάλεσε την απόψυξη μόνιμου παγετού στη χερσόνησο Γιαμάλ της Σιβηρίας, απελευθερώνοντας σπόρους άνθρακα από το κουφάρι ενός τάρανδου θαμμένου από τη δεκαετία του 1940. Το αποτέλεσμα ήταν μια τοπική επιδημία άνθρακα που μόλυνε δεκάδες ανθρώπους και προκάλεσε τον θάνατο ενός παιδιού​, (unep.org​cdc.gov). Το περιστατικό αυτό καταδεικνύει ότι ο μόνιμος παγετός μπορεί να λειτουργεί ως “αρχείο” παθογόνων μικροβίων.
• Γενετικό υλικό αρχαίων μορφών ζωής. Ακόμα και αν δεν διασώζεται ολόκληρος οργανισμός, συχνά διατηρείται το DNA του. Ενδεικτικά, δείγματα εδάφους από μόνιμο παγετό στη Σιβηρία βρέθηκε ότι περιείχαν DNA φυτών και ζώων ηλικίας 300.000 έως 400.000 ετών​, (cordis.europa.eu). Η ανάλυση αυτού του αρχαίου γενετικού υλικού δίνει πολύτιμες πληροφορίες για οικοσυστήματα του παρελθόντος.

1c. Παράλληλα, η κλιματική αλλαγή ασκεί ήδη έντονη επίδραση στο μόνιμο παγετό. Οι πολικές περιοχές θερμαίνονται πιο γρήγορα από τον υπόλοιπο πλανήτη, με την Αρκτική να θερμαίνεται από δύο έως και τέσσερις φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, (​nasa.gov: Carbon Stockpile). Ως αποτέλεσμα, πολλά παγωμένα εδάφη αρχίζουν να αποψύχονται με επιταχυνόμενο ρυθμό. Σήμερα οι επιστήμονες παρατηρούν ότι ο άλλοτε σταθερά παγωμένος βορράς μετατρέπεται από καταβόθρα άνθρακα σε πηγή εκπομπών, καθώς τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα και μεθανίου ήδη απελευθερώνονται από αποψυγμένα εδάφη στην ατμόσφαιρα, (​nasa.gov​nasa.gov). Υπολογίζεται ότι, (nasa.gov, ​nasa.gov​nsidc.org: A massive reservoir of warming):

Τα παγωμένα εδάφη που περικυκλώνουν την Αρκτική από την Αλάσκα στον Καναδά έως τη Σιβηρία αποθηκεύουν διπλάσιο άνθρακα από ό,τι βρίσκεται σήμερα στην ατμόσφαιρα – εκατοντάδες δισεκατομμύρια τόνους – και το μεγαλύτερο μέρος του έχει θαφτεί για αιώνες.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και η μερική απόψυξη του παγετού μπορεί να απελευθερώσει στην ατμόσφαιρα δισεκατομμύρια επιπλέον τόνους αερίων του θερμοκηπίου, ενισχύοντας περαιτέρω το φαινόμενο της υπερθέρμανσης. Χαρακτηριστικά, (​nasa.gov​nsidc.org: A massive reservoir of warming):

Οι επιστήμονες που μελετούν την απόψυξη του μόνιμου παγετού φοβούνται έναν φαύλο κύκλο θέρμανσης. Μεγαλύτερες ποσότητες ατμοσφαιρικών αερίων θερμοκηπίου αυξάνουν τις θερμοκρασίες οδηγώντας σε περαιτέρω απόψυξη του μόνιμου παγετού. Η συνεχής απόψυξη απελευθερώνει περισσότερα αέρια θερμοκηπίου και η διαδικασία συνεχίζεται.

Πέραν των αέριων του θερμοκηπίου, η απόψυξη απελευθερώνει και μικρόβια που ήταν παγιδευμένα στο έδαφος. Με κάθε θερινό λιώσιμο της επιφάνειας του μόνιμου παγετού, αμέτρητοι μικροοργανισμοί διαφεύγουν στο περιβάλλον, σύμφωνα με μια εκτίμηση, περίπου 4×10²¹ (4 εξάκις εκατομμύρια) μικρόβια ετησίως απελευθερώνονται από τα αποψυχόμενα εδάφη​, (unep.org). Στην πλειονότητά τους πρόκειται για βακτήρια του εδάφους και άλλους σαπροφυτικούς μικροοργανισμούς, οι οποίοι αρχίζουν να διασπούν την οργανική ύλη μόλις ενεργοποιηθούν. Ωστόσο, μεταξύ αυτών ενδέχεται να περιλαμβάνονται και αρχαία παθογόνα (βακτήρια και ιοί) που ήταν ανενεργά για αιώνες. Όπως επισημαίνει το Περιβαλλοντικό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών, το γεγονός ότι ανιχνεύονται τέτοια μικρόβια εντός του μόνιμου παγετού εγείρει ερωτήματα σχετικά με την επικινδυνότητά τους εφόσον απελευθερωθούν, (​unep.org). Με βάση τα έως τώρα δεδομένα, οι επιστήμονες τονίζουν ότι δε μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα πόσο διαδεδομένα ή επικίνδυνα θα μπορούσαν να είναι τα αρχαία αυτά μικρόβια, αλλά η παρουσία τους στον παγετό είναι υπαρκτή και συνδέεται άμεσα με τις αλλαγές που φέρνει η υπερθέρμανση του πλανήτη, (​unep.org).

Συμπερασματικά, ο μόνιμος παγετός συνιστά μία εκτεταμένη φυσική “κατάψυξη” αρχαίας οργανικής ύλης, η οποία περιλαμβάνει από φυτικά και ζωικά υπολείμματα έως μικροοργανισμούς και παθογόνα. Η επιταχυνόμενη απόψυξή του, ως συνέπεια της κλιματικής αλλαγής, απελευθερώνει τόσο αέρια του θερμοκηπίου όσο και βιολογικά κατάλοιπα, ορισμένα εκ των οποίων ενδέχεται να είναι λοιμογόνα. Αν και δεν τεκμηριώνεται άμεσος κίνδυνος για τη δημόσια υγεία, η εξέλιξη αυτή αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής επιτήρησης και αξιολόγησης.

2. Αρχαία μικρόβια του permafrost: Πραγματικά περιστατικά & εργαστηριακά πειράματα

Η τήξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους (permafrost) στον Αρκτικό κύκλο δεν αποτελεί θεωρητικό σενάριο, καθώς πράγματι υπάρχουν περιπτώσεις όπου αρχαίοι μικροοργανισμοί “ξύπνησαν” μετά από αιώνες ή χιλιετίες στον πάγο.

2a. Το περιστατικό του άνθρακα (2016 στη Σιβηρία)

Ένα συχνά αναφερόμενο παράδειγμα αδρανούς (dormant) μικροβίου, το οποίο επανεμφανίστηκε είναι η επιδημία άνθρακα στη Σιβηρία το καλοκαίρι του 2016. Η χρονιά εκείνη ήταν ασυνήθιστα ζεστή, προκαλώντας βαθιά απόψυξη του εδάφους στη χερσόνησο Γιαμάλ. Εντός του μόνιμου πάγου βρίσκονταν θαμμένα κουφάρια ταράνδων από προηγούμενες δεκαετίες, μολυσμένα με σπόρους του βακτηρίου Bacillus anthracis​, (unep.org). Με την τήξη, οι ανθεκτικοί αυτοί σπόροι ήρθαν στην επιφάνεια και πυροδότησαν νέα έξαρση: πάνω από 2.500 τάρανδοι πέθαναν και δεκάδες άνθρωποι μολύνθηκαν, μεταξύ των οποίων ένα 12χρονο αγόρι που έχασε τη ζωή του​, (unep.org). Ήταν το πρώτο ξέσπασμα άνθρακα στην περιοχή μετά από περίπου 90 χρόνια, καθώς η νόσος είχε εξαλειφθεί από τη δεκαετία του 1930 χάρη σε εμβολιασμούς κοπαδιών, (​​journals.asm.org). Οι επιστήμονες θεώρησαν ότι η κλιματική υπερθέρμανση συνέβαλε στην “ανάσταση” του άνθρακα από το παγωμένο έδαφος, σε συνδυασμό με την εγκατάλειψη των προγραμμάτων εμβολιασμού που είχε αφήσει ευάλωτους τους σύγχρονους πληθυσμούς ταράνδων, (​journals.asm.org). Ευτυχώς, μετά την αντιμετώπιση του περιστατικού (με απομόνωση των ασθενών και απολύμανση της περιοχής) οι εμβολιασμοί ξανάρχισαν και δεν υπήρξε συνέχεια.

2b. Ιοί από το permafrost σε εργαστηριακές συνθήκες

Πέραν μεμονωμένων περιστατικών όπως το παραπάνω, η κύρια πηγή ανησυχίας είναι οι πανάρχαιοι ιοί που βρίσκονται διατηρημένοι στον πάγο. Τα τελευταία χρόνια, ερευνητές έχουν απομονώσει και “αναβιώσει” αρκετούς τέτοιους ιούς από δείγματα μόνιμου παγετού στη Σιβηρία. Χαρακτηριστικά, το 2014 ανακοινώθηκε η αναβίωση του Pithovirus sibericum και το 2015 του Mollivirus sibericum, δύο γιγαντιαίων ιών οι οποίοι βρέθηκαν θαμμένοι σε παγετό βάθους σχεδόν 30 μέτρων, (​pmc.ncbi.nlm.nih.gov: 4. Discussion). Το 2022, η ίδια ομάδα απομόνωσε 13 ακόμη νέους ιούς από αρχαία δείγματα εδάφους (σε περιοχές της Σιβηρίας, του ποταμού Λένα και τη χερσόνησο Καμτσάτκα). Μεταξύ αυτών έναν Pandoravirus ηλικίας 48.500 ετών, τον αρχαιότερο ιό που έχει βρεθεί να παραμένει μολυσματικός, (​pmc.ncbi.nlm.nih.gov). Σημειώνεται ότι όλοι αυτοί οι “ιοί-ζόμπι” έχουν μια σημαντική ιδιότητα: μολύνουν αποκλειστικά μονοκύτταρους οργανισμούς (κυρίως αμοιβάδες) και όχι ζώα ή ανθρώπους, (​​​journals.asm.org: Giant viruses in permafrost). Υπάγονται σε οικογένειες γιγαντιαίων ιών (όπως Mimiviridae, Pandoraviridae), οι οποίες ήδη υπάρχουν ευρέως στο περιβάλλον σήμερα και ουδέποτε έχουν συνδεθεί με ανθρώπινη ασθένεια, (​​​journals.asm.org: Giant viruses in permafrost). Παρά το τρομακτικό “παρατσούκλι” τους, οι συγκεκριμένοι ιοί θεωρούνται ακίνδυνοι για τον άνθρωπο.

Συνεπώς, πραγματικά περιστατικά όπως η επιδημία άνθρακα στη Σιβηρία και εργαστηριακά πειράματα αναβίωσης ιών καταδεικνύουν ότι οι “παγωμένοι” μικροοργανισμοί μπορούν υπό προϋποθέσεις να επανέλθουν στη ζωή. Παραμένει όμως αβέβαιο το κατά πόσο θα μπορούσαν να προκαλέσουν μεγάλη έξαρση ή πανδημία στη σύγχρονη εποχή. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι, ενώ η παρουσία τέτοιων μικροβίων στον πάγο γεννά ανησυχίες, προς το παρόν είναι δύσκολο να εκτιμηθεί πόσο επικίνδυνα θα μπορούσαν να αποδειχτούν, (​unep.org). Το κρίσιμο ερώτημα λοιπόν είναι: Υπάρχει πράγματι κίνδυνος νέας πανδημίας από τους ιούς αυτούς;

3. Ενδεχόμενοι μικροβιολογικοί κίνδυνοι από την τήξη του permafrost

Η υπερθέρμανση του πλανήτη έχει οδηγήσει σε απόψυξη τμημάτων του μόνιμα παγωμένου εδάφους (permafrost) στην Αρκτική. Το γεγονός, έχει εγείρει ανησυχίες ότι αρχαίοι παθογόνοι μικροοργανισμοί θα μπορούσαν να απελευθερωθούν μετά από χιλιάδες χρόνια. Πόσο ρεαλιστικός είναι όμως ο κίνδυνος αυτός; Οι επιστημονικές αξιολογήσεις, τα μέτρα υγειονομικής επαγρύπνησης και οι προτάσεις πρόληψης προσφέρουν μια ψύχραιμη και τεκμηριωμένη απάντηση για το αν πράγματι κινδυνεύουμε από παθογόνα του permafrost.

3a. Επιστημονική αποτίμηση

Η επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει ότι τη τήξη του permafrost ενδέχεται να φέρει στο φως αρχαία παθογόνα, όμως αξιολογεί τον κίνδυνο με προσοχή. Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό του 2016 στη Σιβηρία, όπου ένα ακραίο κύμα ζέστης έλιωσε το μόνιμα παγωμένο έδαφος και απελευθέρωσε σπόρους άνθρακα από το κουφάρι ενός τάρανδου θαμμένου επί δεκαετίες. Το αποτέλεσμα ήταν ένα ξέσπασμα άνθρακα, το οποίο προκάλεσε δεκάδες μολύνσεις και τον θάνατο ενός παιδιού, (​ipcc.ch: Σελίδα 22). Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC) επιβεβαιώνει ότι το επεισόδιο αυτό συνδέεται με την κλιματική θέρμανση και προειδοποιεί πως τέτοιες εστίες άνθρακα ενδέχεται να καταστούν συχνότερες όσο αυξάνεται η θερμοκρασία, (​ipcc.ch: Σελίδα 22). Επιπλέον, σε περιοχές της Αρκτικής όπου υπάρχουν παλαιά νεκροταφεία ή θαμμένα ζώα, η τήξη του εδάφους είναι πιθανό να εκθέσει τον άνθρωπο σε παθογόνα του παρελθόντος. Ενδεικτικά, έχει εκφραστεί ανησυχία για ιούς όπως η ευλογιά, οι οποίοι παρέμειναν σε θαμμένες σορούς, (​ipcc.ch: Σελίδα 22).

Ωστόσο, οι ειδικοί τονίζουν ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις πως οι επονομαζόμενοι «ιοί-ζόμπι» αποτελούν άμεση απειλή για τη δημόσια υγεία. Όπως προαναφέρθηκε, πειραματικές μελέτες έχουν καταφέρει να αναβιώσουν αρχαίους ιούς από το σιβηρικό permafrost, αποδεικνύοντας ότι ορισμένοι παγωμένοι ιοί παραμένουν λοιμογόνοι. Σημειώνεται όμως ότι οι συγκεκριμένοι ιοί προσβάλλουν αποκλειστικά μονοκύτταρους οργανισμούς (αμοιβάδες) και δε μολύνουν τους ανθρώπους, (livescience.com). Η ανακάλυψη αυτή υποδηλώνει την επιστημονική δυνατότητα “αναβίωσης” μικροβίων, χωρίς κάποιος αρχαίος ιός να έχει προκαλέσει νόσο στον άνθρωπο.

Συνολικά, οι επιστήμονες αντιμετωπίζουν το ζήτημα με επίγνωση αλλά χωρίς πανικό. Οι αδρανείς μικροοργανισμοί στο permafrost είναι υπαρκτοί και πράγματι ικανοί να επιβιώσουν για δεκαετίες ή αιώνες, με το πραγματικό επιδημικό δυναμικό τους να παραμένει αβέβαιο, (​swp-berlin.org: Release of pathogens through climate change)

3b. Υγειονομική επαγρύπνηση

Διεθνείς φορείς δημόσιας υγείας, όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO), το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων ( ECDC ) και το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC), παρακολουθούν προσεκτικά τέτοια φαινόμενα στο πλαίσιο της γενικότερης επιτήρησης λοιμωδών νοσημάτων. Προς το παρόν, όμως, δεν τα κατατάσσουν στις άμεσες προτεραιότητες ή κορυφαίες απειλές για τη δημόσια υγεία, (​journals.asm.org: Potential for viruses with microbial hosts to spillover to humans and animals). Ενδεικτικό είναι ότι τα σχέδια ετοιμότητας για πανδημίες δεν περιλαμβάνουν συγκεκριμένο σενάριο νέας πανδημίας από παθογόνα του permafrost, δεδομένου ότι μέχρι σήμερα δεν έχει προκύψει τέτοια ένδειξη κινδύνου​, (​journals.asm.org: Potential for viruses with microbial hosts to spillover to humans and animals). Σύμφωνα με την Andrea Hinwood (Chief Scientist του UNEP), βρισκόμαστε επί του παρόντος σε ένα στάδιο “if-and-maybe”, δηλαδή πρόκειται για μια υποθετική απειλή με σημαντική αβεβαιότητα και το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να παραμένουμε σε εγρήγορση βάσει επιστημονικών δεδομένων, χωρίς κινδυνολογία​, (unep.org). Πράγματι, το συμβάν του άνθρακα το 2016 αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά σε τοπικό επίπεδο από τις αρχές, δείχνοντας ότι τέτοιου τύπου περιστατικά είναι εφικτό να ελεγχθούν με τα υπάρχοντα πρωτόκολλα επιδημιολογικής επιτήρησης (εντοπισμός και απομόνωση εστιών, απολύμανση, προληπτικοί εμβολιασμοί ζώων).

3c. Προτάσεις πρόληψης

Οι αρμόδιοι φορείς και η επιστημονική κοινότητα τονίζουν ότι η καλύτερη πρόληψη μακροπρόθεσμα είναι η αντιμετώπιση της ίδιας της κλιματικής αλλαγής. Η συγκράτηση της παγκόσμιας θέρμανσης (μέσω μείωσης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου) θα περιορίσει και την πιθανότητα να απελευθερωθούν επικίνδυνοι μικροοργανισμοί από τους πάγους​, (unep.org). Παράλληλα, προτείνεται ενίσχυση της υγειονομικής επιτήρησης στις βόρειες περιοχές, δηλαδή διαρκής παρακολούθηση των ζωνών μόνιμου πάγου που υποχωρούν και συστηματική χαρτογράφηση των μικροβίων που βρίσκονται στα περιβάλλοντα αυτά, (unep.org). Ακόμη, ειδικοί επισημαίνουν την ανάγκη ανάπτυξης ολοκληρωμένων συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης, συνδυάζοντας δεδομένα για την απόψυξη του εδάφους, κλιματικές προβλέψεις, στοιχεία για μικρόβια και πληροφορίες για την ανθρώπινη παρουσία στην Αρκτική, ώστε οι αρχές να ειδοποιούνται προληπτικά πριν εκδηλωθεί κάποια έξαρση, (mitre.org). Τέτοιου είδους προληπτικές δράσεις, ενταγμένες στα σχέδια προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, κρίνονται σημαντικές ώστε να αποφευχθούν δυνητικές “εκπλήξεις” στη δημόσια υγεία.

Συνοψίζοντας, οι παθογόνοι μικροοργανισμοί που απελευθερώνονται από το λιώσιμο του permafrost συνιστούν έναν υπαρκτό μεν αλλά κατά βάση θεωρητικό κίνδυνο μέχρι ώρας. Ένα μεμονωμένο περιστατικό (η επιδημία άνθρακα του 2016 στη Σιβηρία) έχει καταγραφεί ως απόδειξη ότι το σενάριο είναι ρεαλιστικό​, ωστόσο δεν υπάρχουν ενδείξεις για άμεσα εκτενέστερη απειλή ή επικείμενη πανδημία από αρχαία μικρόβια. Οι ειδικοί αντιμετωπίζουν το θέμα με σοβαρότητα αλλά χωρίς κινήσεις πανικού, δεδομένης της αβεβαιότητας που το περιβάλλει​. Με συνεχή επιστημονική παρακολούθηση και εφαρμογή προληπτικών μέτρων, εκτιμάται ότι ο κίνδυνος αυτός είναι δυνατό να παραμείνει ελεγχόμενος και αντιμετωπίσιμος σε βάθος χρόνου.

Συμπέρασμα

Συνολικά, η κλιματική αλλαγή επηρεάζει ήδη τις περιοχές του μόνιμα παγωμένου εδάφους, δημιουργώντας νέες επιστημονικές προκλήσεις. Αν και η πιθανότητα να απελευθερωθούν αρχαίοι μικροοργανισμοί από την απόψυξη του permafrost είναι πραγματική, οι διαθέσιμες επιστημονικές εκτιμήσεις δεν υποδεικνύουν ότι πρόκειται για άμεσο ή μαζικής κλίμακας κίνδυνο. Μέχρι σήμερα, δεν έχει καταγραφεί κανένα περιστατικό που να σχετίζεται με πανδημική έξαρση από τέτοιους μικροοργανισμούς. Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί στενά το φαινόμενο και προτείνει στοχευμένα μέτρα πρόληψης και έρευνας, με στόχο την έγκαιρη κατανόηση και διαχείριση των ενδεχόμενων κινδύνων. Η τήξη του permafrost δε σηματοδοτεί απαραίτητα μια νέα υγειονομική απειλή, αλλά αποτελεί έναν επιπλέον λόγο για να συνδέσουμε την επιστήμη του κλίματος με την προστασία της δημόσιας υγείας.

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν:

1.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%AE%CE%BE%CE%B7
2.https://en.wikipedia.org/wiki/North_Pole
3.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%BB%CE%B9%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%AE
4.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B9%CE%BA%CF%81%CE%BF%CE%BF%CF%81%CE%B3%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82
5.https://en.wikipedia.org/wiki/Permafrost
6.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B1%CE%B8%CE%BF%CE%B3%CF%8C%CE%BD%CE%BF%CF%82_%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CE%BF%CE%BF%CF%81%CE%B3%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82
7.https://en.wikipedia.org/wiki/Stratum
8.https://nsidc.org/learn/ask-scientist/does-permafrost-thaw-contribute-global-warming#:~:text=Permafrost%2C%20also%20known%20as%20frozen,greenhouse%20gases%20into%20the%20atmosphere
9.https://www.nasa.gov/earth/nasa-helps-find-thawing-permafrost-adds-to-near-term-global-warming/#:~:text=Permafrost%20is%20ground%20that%20has,of%20it%20as%20greenhouse%20gases
10.https://en.wikipedia.org/wiki/Arctic
11.https://en.wikipedia.org/wiki/Subarctic
12.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%92%CF%8C%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%BF_%CE%B7%CE%BC%CE%B9%CF%83%CF%86%CE%B1%CE%AF%CF%81%CE%B9%CE%BF
13.https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9958942/#:~:text=Abstract
14.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CE%BC%CE%B1%CE%BB%CE%AC%CE%B9%CE%B1
15.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BD%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_(%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BF%CF%87%CE%AE)
16.https://nsidc.org/home
17.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B1%CE%B3%CE%B5%CF%84%CF%8E%CE%BD%CE%B5%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%91%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82
18.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CF%81%CE%B3%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CF%8D%CE%BB%CE%B7
19.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%B9%CE%BF%CE%BE%CE%B5%CE%AF%CE%B4%CE%B9%CE%BF_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%AC%CE%BD%CE%B8%CF%81%CE%B1%CE%BA%CE%B1
20.https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/organic-carbon
21.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CE%B9%CE%B2%CE%B7%CF%81%CE%AF%CE%B1
22.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%92%CE%B1%CE%BA%CF%84%CE%AE%CF%81%CE%B9%CE%BF
23.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%8C%CF%82
24.https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10510695/#:~:text=Permafrost%20is%20important%20from%20an,Raman%20and%20fluorescence%20biosignature%20detection
25.https://www.unep.org/news-and-stories/story/could-microbes-locked-arctic-ice-millennia-unleash-wave-deadly-diseases#:~:text=The%20Arctic%2C%20which%20spans%2014,annually%20due%20to%20thawing%20permafrost
26.https://en.wikipedia.org/wiki/Bacillus_anthracis
27.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A7%CE%B5%CF%81%CF%83%CF%8C%CE%BD%CE%B7%CF%83%CE%BF%CF%82_%CE%93%CE%B9%CE%B1%CE%BC%CE%AC%CE%BB
28.https://www.cdc.gov/fungal/media/pdfs/ncezid-climate-change-and-infectious-diseases.pdf#:~:text=For%20example%2C%20thawing%20permafrost%20poses,The%20Office%20of
29.https://cordis.europa.eu/article/id/20132-oldest-dna-found-preserved-in-siberian-permafrost#:~:text=Danish%20scientists%20have%20discovered%20the,Indeed%2C%20there%20have%20been%20previous
30.https://en.wikipedia.org/wiki/Polar_regions_of_Earth
31.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE
32.https://en.wikipedia.org/wiki/Carbon_sink
33.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%B9%CE%BF%CE%BE%CE%B5%CE%AF%CE%B4%CE%B9%CE%BF_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%AC%CE%BD%CE%B8%CF%81%CE%B1%CE%BA%CE%B1
34.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9C%CE%B5%CE%B8%CE%AC%CE%BD%CE%B9%CE%BF
35.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%AD%CF%81%CE%B9%CE%B1_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%B8%CE%B5%CF%81%CE%BC%CE%BF%CE%BA%CE%B7%CF%80%CE%AF%CE%BF%CF%85
36.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A5%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%B8%CE%AD%CF%81%CE%BC%CE%B1%CE%BD%CF%83%CE%B7_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CF%80%CE%BB%CE%B1%CE%BD%CE%AE%CF%84%CE%B7
37.https://en.wikipedia.org/wiki/Saprotrophic_bacteria
38.https://www.unep.org/
39.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%9A%CF%8D%CE%BA%CE%BB%CE%BF%CF%82
40.https://polarpedia.eu/el/%CE%B1%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CF%84%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CE%B4%CF%81%CE%B1-%CE%AE-%CF%84%CE%BF%CF%8D%CE%BD%CF%84%CF%81%CE%B1/
41.https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_anthrax_outbreaks
42.https://en.wikipedia.org/wiki/Dormancy
43.https://journals.asm.org/doi/10.1128/msystems.00042-24
44.https://en.wikipedia.org/wiki/Alphapithovirus
45.https://en.wikipedia.org/wiki/Mollivirus_sibericum
46.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9B%CE%AD%CE%BD%CE%B1%CF%82_%CF%80%CE%BF%CF%84%CE%B1%CE%BC%CF%8C%CF%82
47.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A7%CE%B5%CF%81%CF%83%CF%8C%CE%BD%CE%B7%CF%83%CE%BF%CF%82_%CE%9A%CE%B1%CE%BC%CF%84%CF%83%CE%AC%CF%84%CE%BA%CE%B1
48.https://en.wikipedia.org/wiki/Pandoravirus
49.https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10333728/#:~:text=freezing,3%20%2C%2033
50.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BC%CE%BF%CE%B9%CE%B2%CE%AC%CE%B4%CE%B1
51.https://en.wikipedia.org/wiki/Mimiviridae
52.https://en.wikipedia.org/wiki/Pandoraviridae
53.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%92%CE%B1%CF%81%CE%AD%CE%B1_%CE%BC%CE%AD%CF%84%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B1
54.https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Permafrost_thaw_could_release_bacteria_and_viruses#:~:text=As%20part%20of%20the%20ESA%E2%80%93NASA,War%20nuclear%20reactors%20and%20submarines
55.https://en.wikipedia.org/wiki/Heat_wave
56.https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_CCP6.pdf
57.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CF%85%CE%B2%CE%B5%CF%81%CE%BD%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%95%CF%80%CE%B9%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%80%CE%AE_%CE%B3%CE%B9%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CE%BD_%CE%91%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%AE_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%9A%CE%BB%CE%AF%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%BF%CF%82
58.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%85%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%AC
59.https://www.swp-berlin.org/publications/assets/Comment/2024C23/images/2024C23_PathogensPermafrost_001.png
60.https://www.livescience.com/zombie-viruses-permafrost-siberia
61.https://www.swp-berlin.org/10.18449/2024C23/#:~:text=Researchers%20have%20long%20been%20warning,from%20the%20permafrost%20are%20also
62.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B1%CE%B3%CE%BA%CF%8C%CF%83%CE%BC%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%9F%CF%81%CE%B3%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82_%CE%A5%CE%B3%CE%B5%CE%AF%CE%B1%CF%82
63.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CF%85%CF%81%CF%89%CF%80%CE%B1%CF%8A%CE%BA%CF%8C_%CE%9A%CE%AD%CE%BD%CF%84%CF%81%CE%BF_%CE%A0%CF%81%CF%8C%CE%BB%CE%B7%CF%88%CE%B7%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%95%CE%BB%CE%AD%CE%B3%CF%87%CE%BF%CF%85_%CE%9D%CF%8C%CF%83%CF%89%CE%BD
64.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%AD%CE%BD%CF%84%CF%81%CE%B1_%CE%95%CE%BB%CE%AD%CE%B3%CF%87%CE%BF%CF%85_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%A0%CF%81%CF%8C%CE%BB%CE%B7%CF%88%CE%B7%CF%82_%CE%91%CF%83%CE%B8%CE%B5%CE%BD%CE%B5%CE%B9%CF%8E%CE%BD
65.https://journals.asm.org/doi/10.1128/msystems.00042-24#:~:text=surveillance%2C%20and%20prevention%20strategies%20aimed,temperate%20soils%20and%20aquatic%20systems
66.https://www.unep.org/people/andrea-hinwood
67.https://www.mitre.org/news-insights/impact-story/world-warms-fighting-spread-disease-arctic#:~:text=their%20presence%20before%20people%20fall,ill
68.https://www.newsbomb.gr/kosmos/story/1640769/to-liosimo-ton-pagon-ston-voreio-polo-apeilei-me-ioys-zompi-kai-nea-pandimia
69.https://www.newsbeast.gr/world/arthro/12255923/thanatiforoi-zobi-ioi-apo-tin-arktiki-einai-pithano-na-pyrodotisoun-nea-pandimia
70.https://www.e-daily.gr/post/292612/to-liwsimo-twn-pagwn-ston-voreio-polo-apeilei-me-ioys-zompi-kai-nea-pandimia?fbclid=IwY2xjawJkirJleHRuA2FlbQIxMQABHla9w0fPfTssA6Y-JjCvdro7hJGq7Bewj2oRlIYUpr21KyE6LPoNVAfwSCNp_aem_O94t6AHsDNbeCJDAFfq30g#google_vignette
71.https://www.e-radio.gr/post/292612/to-liwsimo-twn-pagwn-ston-voreio-polo-apeilei-me-ioys-zompi-kai-nea-pandimia?utm_medium=Social&utm_source=facebook&fbclid=IwY2xjawJkispleHRuA2FlbQIxMQABHjX0AP8WnQXt1TAEd6mafBt9kxxsskHBp_Q2ZB5Us5eU6i32Tq0E-oucRE0P_aem_AFDPmBuDCCrk5PnFiR9LBQ
72.https://eidisis247.gr/to-liosimo-ton-pagon-ston-voreio-polo-apeilei-me-ioys-zompi-kai-nea-pandimia/
73.https://www.akous.gr/news/to-liwsimo-twn-pagwn-ston-voreio-polo-apeilei-me-ioys-zompi-kai-nea-pandhmia.292612.asp