Ανταρκτική: Τι ισχύει για την πρόσκαιρη αύξηση πάγου

Το τελευταίο διάστημα, σε αναρτήσεις στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης εμφανίστηκε ο ισχυρισμός ότι η Ανταρκτική έχει αρχίσει να ανακτά τον πάγο της, με διατυπώσεις όπως «απέκτησε πάνω από 100 δισεκατομμύρια τόνους πάγου σε μόλις ένα έτος». Αντίστοιχος ισχυρισμός διατυπώθηκε και από τον πρόεδρο της Ελληνικής Λύσης, Κυριάκο Βελόπουλο, κατά την ομιλία του στη Βουλή στις 8 Μαΐου 2025, ο οποίος ανέφερε «Η Ανταρκτική – μεγαλώνουν οι παγετώνες», (Βίντεο 1). Οι ισχυρισμοί αυτοί παρουσιάζουν τη συγκεκριμένη μεταβολή ως απόδειξη μιας εντυπωσιακής και αιφνίδιας αντιστροφής της μακροχρόνιας τάσης απώλειας πάγου στην περιοχή.

Στο παρόν άρθρο αποσαφηνίζουμε τι πραγματικά ισχύει, βάσει επίσημων επιστημονικών στοιχείων και δορυφορικών παρατηρήσεων, παρουσιάζοντας την επικαιροποιημένη εικόνα ως προς τη μάζα και την έκταση του πάγου στην Ανταρκτική.

Βίντεο 1: Ομιλία του προέδρου της Ελληνικής Λύσης, Κυριάκου Βελόπουλου, στη Βουλή στις 8 Μαΐου 2025.

Παραδείγματα αναρτήσεων στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης:

Τι Ισχύει

Ισχυρισμός: Η Ανταρκτική απέκτησε πάνω από 100 δισεκατομμύρια τόνους πάγου μέσα σε μόλις ένα έτος, σε μια σοκαριστική αναστροφή τάσης.

1. Η νέα μελέτη πίσω από τον ισχυρισμό

Μια πρόσφατη επιστημονική μελέτη από το Πανεπιστήμιο Tongji της Κίνας, δημοσιευμένη στο Science China Earth Sciences, ανέλυσε δορυφορικά δεδομένα βαρύτητας (αποστολές GRACE και GRACE-FO) για την περίοδο 2002-2023. Σύμφωνα με τα αποτελέσματά της, μετά από συνεχείς απώλειες τις προηγούμενες δεκαετίες, το ηπειρωτικό παγοκάλυμμα της Ανταρκτικής παρουσίασε καθαρή αύξηση μάζας πάγου περίπου 107,8 Gt ανά έτος την περίοδο 2021-2023, (dds.sciengine.com: Σελίδα 5).

(Προς σύγκριση, 1 Gigaton (Gt) ισοδυναμεί με 1 δισεκατομμύριο μετρικούς τόνους πάγου.)

Η τριετής αυτή αύξηση μάζας ήταν αρκετά μεγάλη ώστε να μειώσει παροδικά τον ρυθμό ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Πιο συγκεκριμένα, η συμβολή της Ανταρκτικής στη θαλάσσια στάθμη έφτασε στο μέγιστο +5,99±0,43 mm το Φεβρουάριο του 2020, ωστόσο κατόπιν η τάση αντιστράφηκε, με τη συνολική συμβολή μέχρι το τέλος του 2023 να είχε πέσει στα +5,10±0,52 mm, (dds.sciengine.com: Σελίδα 1). Οι ερευνητές αποδίδουν το φαινόμενο αυτό σε ασυνήθιστα αυξημένες χιονοπτώσεις πάνω από την Ανταρκτική κατά τα έτη αυτά, (dds.sciengine.com: Σελίδα 5), μια προσωρινή μεταβολή των καιρικών μοτίβων που προκάλεσε αυτό το γεγονός αύξησης μάζας.

2. Δορυφορικές μετρήσεις GRACE & GRACE-FO

Τα συμπεράσματα της μελέτης στηρίζονται σε δεδομένα δορυφορικής βαρυμετρίας από τις αποστολές GRACE και GRACE-FO, (dds.sciengine.com: Σελίδα 1). Οι δορυφόροι αυτοί μετρούν μικρές μεταβολές στο πεδίο βαρύτητας της Γης, επιτρέποντας τον υπολογισμό της απώλειας ή κέρδους μάζας πάγου. Με βελτιωμένα μοντέλα σημειακών μαζών, οι επιστήμονες παρακολούθησαν τη μάζα του παγοκαλύμματος μηνιαία από το 2002 ως το 2023, επιβεβαιώνοντας ότι συνολικά υπάρχει τάση απώλειας, αλλά με σημαντικές διακυμάνσεις από έτος σε έτος, (dds.sciengine.com: Σελίδα 4-5, eurekalert.org). Σύμφωνα με τις μετρήσεις αυτές, η Ανταρκτική έχανε μάζα κάθε χρόνο τις τελευταίες δύο δεκαετίες, περίπου 150 δισ. τόνοι πάγου ετησίως κατά μέσο όρο από το 2002 έως το 2020, (svs.gsfc.nasa.gov). Η απώλεια αυτή αντιστοιχούσε σε συμβολή ~0,4 mm/έτος στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας, (svs.gsfc.nasa.gov). Τα στοιχεία από τις GRACE/GRACE-FO επιβεβαιώνουν ότι η τάση απώλειας δεν ήταν ομοιόμορφη σε ολόκληρη την ήπειρο, καθώς η Ανατολική Ανταρκτική είχε μικρά κέρδη μάζας σε ορισμένες εσωτερικές περιοχές λόγω επιπλέον χιονοπτώσεων, με τη Δυτική Ανταρκτική να παρουσίαζε πολύ μεγαλύτερες απώλειες, (sealevel.nasa.gov, dds.sciengine.com: Σελίδα 1). Με άλλα λόγια, η μικρή αύξηση μάζας που προκαλείται από τη συσσώρευση χιονιού στην Ανατολική Ανταρκτική υπεραντισταθμίζεται από τις σημαντικές απώλειες πάγου στο δυτικό τμήμα του ηπειρωτικού παγοκαλύμματος, (sealevel.nasa.gov).

Επίσης, σημαντικό είναι να σημειωθεί ότι οι δορυφόροι αυτοί καταγράφουν τη μάζα του ηπειρωτικού πάγου (στην ξηρά), χωρίς να “βλέπουν” το θαλάσσιο πάγο ή τις επιπλέουσες παγοκρηπίδες, (sealevel.nasa.gov). Αυτό συνεπάγεται ότι τα στοιχεία αναφέρονται αποκλειστικά στο παγοκάλυμμα, το οποίο καλύπτει την ξηρά της Ανταρκτικής και συμβάλλει στην άνοδο της παγκόσμιας στάθμης της θάλασσας.

3. Διαφορά ηπειρωτικού – θαλάσσιου πάγου

Καθώς ο όρος «πάγος της Ανταρκτικής» ενδέχεται να δημιουργήσει σύγχυση, οφείλουμε να διαχωρίσουμε τον ηπειρωτικό πάγο (παγοκάλυμμα και παγετώνες που βρίσκονται στην ξηρά) από τον θαλάσσιο πάγο (την επιπλέουσα έκταση θαλάσσιου πάγου). Ο ισχυρισμός περί «100 δισεκατομμυρίων τόνων πάγου σε ένα έτος» αφορά αποκλειστικά το πρώτο, δηλαδή το ηπειρωτικό παγοκάλυμμα της Ανταρκτικής και τη μεταβολή της μάζας του. Αντίθετα, ο θαλάσσιος πάγος μετριέται κυρίως σε όρους έκτασης και πάχους και οι διακυμάνσεις του επηρεάζουν το κλίμα με διαφορετικό τρόπο. Σημειώνεται επίσης ότι η τήξη ή η επέκταση του θαλάσσιου πάγου δεν επηρεάζει άμεσα τη στάθμη της θάλασσας, διότι πρόκειται για πάγο που ήδη επιπλέει στο νερό.

Είναι αξιοσημείωτο ότι την ίδια πρόσφατη περίοδο κατά την οποία καταγράφηκε η πρόσκαιρη αύξηση της μάζας του ηπειρωτικού πάγου, ο θαλάσσιος πάγος γύρω από την Ανταρκτική βρισκόταν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Μέχρι τα μέσα της περασμένης δεκαετίας, η έκταση θαλάσσιου πάγου στην Ανταρκτική παρουσίαζε μια ελαφρά αύξηση (~1% ανά δεκαετία), όμως μετά το 2015 η τάση αυτή ανετράπη δραματικά – τα τελευταία χρόνια σημειώνονται επαναλαμβανόμενα αρνητικά ρεκόρ, (earthobservatory.nasa.gov). Οι κλιματολόγοι εκτιμούν ότι η απότομη αυτή πτώση σχετίζεται με μεταβολές στις ωκεάνιες και ατμοσφαιρικές συνθήκες του Νότιου Ωκεανού λόγω της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής, (earthobservatory.nasa.gov).

Συνεπώς, όταν αναφερόμαστε στην τάση των πάγων της Ανταρκτικής οφείλουμε να διευκρινίζουμε αν εννοούμε τη μάζα του ηπειρωτικού παγοκαλύμματος ή την επιφάνεια του θαλάσσιου πάγου – δύο διαφορετικές παράμετρους, που αμφότερες υφίστανται μεταβολές, χωρίς απαραίτητα να συμβαδίζουν.

4. Αίτια της πρόσκαιρης αύξησης

Οι ειδικοί αποδίδουν την πρωτοφανή τριετή περίοδο αυξημένης συσσώρευσης πάγου (2021-2023) σε συγκυριακούς κλιματικούς παράγοντες. Την περίοδο αυτή σημειώθηκε ένα παρατεταμένο επεισόδιο του φαινομένου La Niña στον Ειρηνικό Ωκεανό (το επονομαζόμενο “τριπλό La Niña” 2020-2022), σε συνδυασμό με επίμονα θετική φάση του Νότιου Δακτυλιοειδούς Ταλαντωτή (Southern Annular Mode -SAM). Οι συνθήκες αυτές ευνόησαν την κυκλοφορία υγρών αερίων μαζών προς την Ανταρκτική, αυξάνοντας σημαντικά τις χιονοπτώσεις. Σύμφωνα με μετεωρολογικές αναλύσεις, το 2022 σημειώθηκε ποσότητα χιονόπτωσης άνευ προηγουμένου για τα τελευταία περίπου 40 χρόνια, με την ετήσια συσσώρευση χιονιού πάνω από την Ανταρκτική να ξεπερνά περισσότερο από 2,5 φορές την τυπική διακύμανση (standard deviation) γύρω από τον μέσο όρο, (dds.sciengine.com: Σελίδα 1). Οι ακραίες αυτές χιονοπτώσεις του 2022 συνέβαλαν αποφασιστικά στο θετικό ισοζύγιο μάζας της χρονιάς εκείνης, με τους επιστήμονες να συνδέουν το φαινόμενο με την αλληλεπίδραση του La Niña και λοιπών ταλαντώσεων. Ειδικότερα, αναφέρεται ότι η ψυχρότερη τροπική θάλασσα (La Niña) και η ενισχυμένη ζωνική ροή αέρα (θετικός SAM) οδήγησαν σε ατμοσφαιρικά “ποτάμια” υδρατμών, τα οποία με τη σειρά τους προκάλεσαν σφοδρές χιονοπτώσεις στην Ανταρκτική, (dds.sciengine.com: Σελίδα 2).

Ακόμη, αξίζει να σημειωθεί ότι παρόμοιες βραχυπρόθεσμες αυξήσεις μάζας έχουν παρατηρηθεί και στο παρελθόν. Ενδεικτικά, το 2009 και το 2011 εξαιρετικά μεγάλες χιονοπτώσεις στο Dronning Maud Land (Ανατ. Ανταρκτική) οδήγησαν προσωρινά σε θετικό ισοζύγιο μάζας στην περιοχή, (dds.sciengine.com: Σελίδα 1). Επίσης, οι έντονες χιονοπτώσεις τους χειμώνες του 2019 και 2020 συνέβαλαν κατά περισσότερο από το 50% της ετήσιας μάζας που προστέθηκε στη Δυτική Ανταρκτική τις χρονιές εκείνες, αντισταθμίζοντας εν μέρει τις απώλειες από τήξη, (dds.sciengine.com: Σελίδα 1). Τα περιστατικά αυτά καταδεκνύουν ότι η φυσική μεταβλητότητα του κλίματος – ειδικά μέσω φαινομένων όπως το El Niño/La Niña και atmospheric rivers – είναι σε θέση να τροποποιεί πρόσκαιρα το ισοζύγιο μάζας μιας πολικής περιοχής. Παρ’ όλα αυτά, οι επιπλέον αυτές ποσότητες χιονιού είναι προσωρινές, καθώς στα επόμενα χρόνια είτε θα υποχωρήσουν μέσω εξάτμισης/υποσκαφής, είτε θα χαθούν όταν η κλιματική κυκλοφορία επανέλθει σε ξηρότερες ή θερμότερες συνθήκες. Οι ερευνητές της μελέτης υπογραμμίζουν ότι η πρόσφατη αύξηση μάζας πιθανότατα δε θα διατηρηθεί μακροχρόνια αν δε συνεχιστούν οι ίδιες ευνοϊκές (και ασυνήθιστες) κλιματικές συνθήκες, (livenowfox.com: Key glacier basins showed the most dramatic shift).

5. Η τάση απώλειας πάγου στη Δυτική Ανταρκτική

Παρά το συνολικό “κέρδος” μάζας την περίοδο 2021-2023, τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι η Δυτική Ανταρκτική (West Antarctic Ice Sheet – WAIS) εξακολουθεί να βρίσκεται σε κατάσταση απώλειας πάγου. Εδώ και δεκαετίες, οι παγετώνες της Δυτικής Ανταρκτικής και της Χερσονήσου (Antarctic Peninsula) χάνουν μάζα με επιταχυνόμενο ρυθμό – μια τάση που έχει καταγραφεί με πολύ υψηλή βεβαιότητα από τις δορυφορικές παρατηρήσεις, (ipcc.ch: Ice Sheets). Από το 1992 μέχρι σήμερα, οι απώλειες πάγου στη Δυτική Ανταρκτική υπερτερούν κατά πολύ των όποιων αυξήσεων στην Ανατολική Ανταρκτική, γεγονός το οποίο καθιστά τη Δύση τον κύριο “συντελεστή” στη συνολική απώλεια μάζας της ηπείρου, (ipcc.ch: Ice Sheets). Η κύρια αιτία είναι η αυξανόμενη ροή πάγου από την ξηρά προς τη θάλασσα, οι παγετώνες της Δυτ. Ανταρκτικής επιταχύνουν την κίνησή τους, καθώς οι επιπλέοντες παγοκρηπίδες που τους συγκρατούν υφίστανται έντονη τήξη από την θέρμανση των ωκεανών, (ipcc.ch: Ice Sheets). Παράλληλα, δορυφορικοί χάρτες δείχνουν ότι οι περιοχές των μεγαλύτερων απωλειών συμπίπτουν με τα σημεία εξόδου μεγάλων παγετώνων, όπως του Pine Island και του Thwaites στη Θάλασσα Αμούνδσεν, (sealevel.nasa.gov). Οι συγκεκριμένοι παγετώνες έχουν παρουσιάσει δραματική υποχώρηση των μετώπων και μείωση του πάχους τους τις τελευταίες δεκαετίες, καθώς τα θερμότερα νερά διαβρώνουν τη βάση τους. Το φαινόμενο αυτό οδηγεί σε ένα φαύλο κύκλο: η απώλεια παγετωνικής μάζας αυτοενισχύεται, καθώς όταν λεπταίνουν ή καταρρέουν οι παγοκρηπίδες, η κίνηση των παγετώνων προς τη θάλασσα επιταχύνεται περαιτέρω.

Αντίθετα στην Ανατολική Ανταρκτική, το παγοκάλυμμα θεωρείτο παραδοσιακά πιο σταθερό. Ωστόσο, νεότερες παρατηρήσεις υποδεικνύουν ότι και εκεί υπάρχουν ευάλωτες περιοχές. Η προαναφερθείσα μελέτη του 2025 εστίασε σε τέσσερις μεγάλες παγετωνικές λεκάνες της Ανατολικής Ανταρκτικής, Denman, Totten, Moscow University και Vincennes Bay, στην περιοχή Wilkes Land – Queen Mary Land. Κατά την περίοδο 2011-2020, οι ανατολικές αυτές λεκάνες εμφάνισαν έντονη επιτάχυνση απώλειας μάζας, συγκεκριμένα κατά περίπου 47,6 Gt/έτος μεγαλύτερη απ’ ό,τι την προηγούμενη δεκαετία, (dds.sciengine.com: Σελίδα 1), τόσο λόγω της μειωμένης συσσώρευσης χιονιού όσο και της αυξημένης δυναμικής εκροής πάγου προς τη θάλασσα. Στην πραγματικότητα, δύο από τους εν λόγω παγετώνες (οι Vincennes Bay και Denman) μετέβησαν από ουδέτερο ή θετικό ισοζύγιο σε έντονη απώλεια μετά το 2010, (dds.sciengine.com: Σελίδα 1). Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί ότι ακόμη και τμήματα της Ανατολικής Ανταρκτικής, τα οποία παλαιότερα θεωρούνταν “σταθερά”, πλέον παρουσιάζουν σημάδια αστάθειας. Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι, σε ακραίο σενάριο πλήρους αποσταθεροποίησης, η κατάρρευση μεγάλων παγετώνων όπως ο Totten ή ο Denman θα μπορούσε να συνεισφέρει πολλαπλά μέτρα στην ανόδο της παγκόσμιας στάθμης της θάλασσας, (eurekalert.org: Enhanced mass loss of the Totten, Moscow, Denman, and Vincennes Bay glacier basins, East Antarctica). Αν και ένα τέτοιο σενάριο εξελίσσεται σε πολύ μεγάλες χρονικές κλίμακες (αιώνες), τα παρατηρούμενα μοτίβα απώλειας ήδη αποτελούν ανησυχητική ένδειξη για την πορεία του παγοκαλύμματος υπό συνθήκες συνεχούς υπερθέρμανσης, (eurekalert.org: Enhanced mass loss of the Totten, Moscow, Denman, and Vincennes Bay glacier basins, East Antarctica).

6. Μακροχρόνια τάση & προβλέψεις IPCC

Λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των περιοχών της Ανταρκτικής, ο μακροχρόνιος απολογισμός είναι σαφής: η ήπειρος χάνει πάγο καθώς το κλίμα θερμαίνεται. Σύμφωνα με τα συγκεντρωτικά στοιχεία δορυφόρων, το Ανταρκτικό παγοκάλυμμα απώλεσε συνολικά περίπου 2,67 τρισεκατομμύρια τόνους πάγου την περίοδο 1992-2020, (ipcc.ch: Ice Sheets). Επίσης, ο ρυθμός των απωλειών αυξήθηκε με την πάροδο του χρόνου, ενώ κατά μέσο όρο κυμαίνονταν περίπου στους 49 Gt/έτος τη δεκαετία 1992-1999, περίπου 70 Gt/έτος την περίοδο 2000-2009, την περίοδο 2010-2019 εκτοξεύθηκε σε περίπου 148 Gt/έτος, (ipcc.ch: Ice Sheets). Εν ολίγοις, οι ρυθμοί απώλειας πάγου τριπλασιάστηκαν μέσα σε τρεις δεκαετίες. Οι παρατηρήσεις αυτές χαρακτηρίζονται από υψηλή αξιοπιστία και αποδίδονται στην αύξηση της θερμοκρασίας αέρα και ωκεανών, η οποία εντείνει την τήξη και αποσταθεροποιεί τις παγοκρηπίδες. Επομένως, η πρόσκαιρη τάση της περιόδου 2021-2023 δεν αναιρεί το συνολικό αυτό απολογισμό – τον μετριάζει ελάχιστα. Ακόμη, όπως υπολογίστηκε, ενσωματώνοντας και τα τελευταία αυτά έτη στο χρονικό διάστημα 2002-2023, ο μέσος ρυθμός καθαρής απώλειας της Ανταρκτικής μειώνεται σε –111.13±55.58 Gt/έτος, παραμένοντας αρνητικός, (dds.sciengine.com: Σελίδα 5).

Την ίδια στιγμή, οι κλιματικές προβολές για το μέλλον συγκλίνουν στο ότι η Ανταρκτική θα συνεχίσει να χάνει μάζα πάγου υπό συνθήκες παγκόσμιας θέρμανσης. Η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) αναφέρει (με βαθμό βεβαιότητας “likely”) ότι τόσο η Γροιλανδία όσο και η Ανταρκτική θα εξακολουθήσουν να έχουν αρνητικό ισοζύγιο μάζας καθ’ όλη τη διάρκεια του 21ου αιώνα, ακόμα και κατά τα πιο αισιόδοξα σενάρια εκπομπών, (ipcc.ch: Ice Sheets). Για την Ανταρκτική, οι τελευταίες ποσοτικές εκτιμήσεις δίνουν μια συνεισφορά στην άνοδο της στάθμης θάλασσας της τάξης των 3 έως 27 εκατοστών έως το 2100 (στο σενάριο χαμηλών εκπομπών) και 3 έως 34 cm έως το 2100 στο σενάριο πολύ υψηλών εκπομπών, (ipcc.ch: 9.4.2 Antarctic Ice Sheet). Το εύρος αυτό υποδηλώνει ότι ακόμη και αν οι χιονοπτώσεις στην Ανταρκτική αυξηθούν, σε ένα θερμότερο κλίμα (καθώς περισσότερη υγρασία θα είναι διαθέσιμη στην ατμόσφαιρα), δεν αναμένεται να αντισταθμίσουν πλήρως τις απώλειες πάγου λόγω δυναμικών διεργασιών. Πράγματι, η IPCC συμπεραίνει ότι στην Ανταρκτική οι δυναμικές απώλειες (από την επίδραση των ωκεανών και την πιθανή αποσταθεροποίηση των παγετώνων) θα εξακολουθήσουν να υπερβαίνουν τα όποια κέρδη μάζας από αυξημένες χιονοπτώσεις στο υπόλοιπο του αιώνα, (ipcc.ch: 9.4.2 Antarctic Ice Sheet). Μετά το 2100, το ισοζύγιο ενδέχεται να καταστεί ακόμη πιο αρνητικό εάν ενεργοποιηθούν μηχανισμοί αστάθειας των παγετώνων (Marine Ice Sheet Instability και Marine Ice Cliff Instability) σε ένα συνεχώς θερμαινόμενο κλίμα, (ipcc.ch: Sea Level, 9.4.2.6 Projections Beyond 2100).

Συμπέρασμα

Συνολικά, η παρατηρούμενη αύξηση μάζας πάγου στην Ανταρκτική την περίοδο 2021-2023 αποτελεί τεκμηριωμένο φαινόμενο, το οποίο αποδίδεται σε ασυνήθιστα υψηλές χιονοπτώσεις και μεταβολές στα κυρίαρχα καιρικά μοτίβα. Παρότι η τριετής αυτή περίοδος χαρακτηρίστηκε από κέρδος μάζας, τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι πρόκειται για μια πρόσκαιρη απόκλιση στο πλαίσιο μιας μακροχρόνιας καθοδικής τάσης. Η συνολική απώλεια πάγου τις τελευταίες δεκαετίες παραμένει σημαντικά μεγαλύτερη από το πρόσφατο κέρδος, ενώ η Δυτική Ανταρκτική συνεχίζει να παρουσιάζει ενδείξεις παγετωνικής αστάθειας. Οι αξιολογήσεις από διεθνείς επιστημονικούς φορείς, όπως η NASA και η IPCC, επιβεβαιώνουν ότι το ισοζύγιο μάζας της Ανταρκτικής παραμένει αρνητικό και αναμένεται να παραμείνει έτσι και τις επόμενες δεκαετίες. Επομένως, ο ισχυρισμός περί «σοκαριστικής αναστροφής» της τάσης δεν αντανακλά τη συνολική εικόνα που προκύπτει από τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία.

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν:

1.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CE%BD%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE
2.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%9B%CF%8D%CF%83%CE%B7
3.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%85%CF%81%CE%B9%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CF%82_%CE%92%CE%B5%CE%BB%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF%82
4.5E90E016CA0A4B7988D528FF69FF3993-mark.pdf
5.https://en.wikipedia.org/wiki/Tongji_University
6.https://link.springer.com/journal/11430
7.https://grace.jpl.nasa.gov/mission/grace/
8.https://www.gfz.de/en/section/global-geomonitoring-and-gravity-field/projects/grace-fo-gravity-recovery-and-climate-experiment-follow-on-mission
9.https://en.wikipedia.org/wiki/Antarctic_ice_sheet
10.https://www.aei.mpg.de/39681/grace-follow-on
11.https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/earths-gravitational-field
12.https://www.eurekalert.org/news-releases/1080537#:~:text=The%20Antarctic%20Ice%20Sheet%20,mass%20redistribution%20over%20the%20AIS
13.https://svs.gsfc.nasa.gov/31158/#:~:text=The%20mass%20of%20the%20Antarctic,4%20millimeters%20per%20year
14.https://en.wikipedia.org/wiki/East_Antarctica
15.https://en.wikipedia.org/wiki/West_Antarctica
16.https://sealevel.nasa.gov/resources/120/video-antarctic-ice-mass-loss-2002-2020/#:~:text=Areas%20in%20East%20Antarctica%20experienced,not%20measure%20are%20colored%20gray
17.https://en.wikipedia.org/wiki/Ice_shelf
18.https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_glaciers_in_the_Antarctic
19.https://earthobservatory.nasa.gov/images/153457/arctic-and-antarctic-sea-ice-approached-historic-lows#:~:text=ice%20in%20the%20Antarctic%20was,in%20the%20Southern%20Ocean%2C%20likely
20.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%BB%CE%B9%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%AE
21.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9B%CE%B1_%CE%9D%CE%AF%CE%BD%CE%B9%CE%B1
22.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%B9%CF%81%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%A9%CE%BA%CE%B5%CE%B1%CE%BD%CF%8C%CF%82
23.https://en.wikipedia.org/wiki/2020%E2%80%932023_La_Ni%C3%B1a_event
24.https://www.antarcticglaciers.org/glaciers-and-climate/southern-annular-mode/
25.2693E84522654F1F91E95339D4AB4F6A.pdf
26.https://en.wikipedia.org/wiki/Queen_Maud_Land
27.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BB_%CE%9D%CE%AF%CE%BD%CE%B9%CE%BF
28.https://www.noaa.gov/stories/what-are-atmospheric-rivers
29.https://www.livenowfox.com/news/antarctica-ice-sheet-growth
30.https://en.wikipedia.org/wiki/West_Antarctic_Ice_Sheet
31.https://en.wikipedia.org/wiki/Antarctic_Peninsula
32.https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-9/#:~:text=The%20Antarctic%20Ice%20Sheet%20has,shelf%20disintegration
33.https://www.antarcticglaciers.org/antarctica-2/west-antarctic-ice-sheet-2/pine-island-glacier/
34.https://en.wikipedia.org/wiki/Thwaites_Glacier
35.https://en.wikipedia.org/wiki/Amundsen_Sea
36.https://en.wikipedia.org/wiki/Denman_Glacier
37.https://en.wikipedia.org/wiki/Totten_Glacier
38.https://en.wikipedia.org/wiki/Moscow_University_Ice_Shelf
39.https://en.wikipedia.org/wiki/Vincennes_Bay
40.https://en.wikipedia.org/wiki/Wilkes_Land
41.https://en.wikipedia.org/wiki/Queen_Mary_Land
42.https://www.eurekalert.org/news-releases/1080537#:~:text=Notably%2C%20the%20complete%20disintegration%20of,scientific%20attention%20to%20their%20stability
43.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%94%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CF%85%CE%B2%CE%B5%CF%81%CE%BD%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%95%CF%80%CE%B9%CF%84%CF%81%CE%BF%CF%80%CE%AE_%CE%B3%CE%B9%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CE%BD_%CE%91%CE%BB%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%AE_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%9A%CE%BB%CE%AF%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%BF%CF%82
44.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CF%8D%CE%BB%CE%BB%CE%BF_%CF%80%CE%AC%CE%B3%CE%BF%CF%85_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%93%CF%81%CE%BF%CE%B9%CE%BB%CE%B1%CE%BD%CE%B4%CE%AF%CE%B1%CF%82
45.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CF%8D%CE%BB%CE%BB%CE%BF_%CF%80%CE%AC%CE%B3%CE%BF%CF%85_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%91%CE%BD%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%BA%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82
46.https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%95%CE%BA%CF%80%CE%BF%CE%BC%CF%80%CE%AD%CF%82_%CE%B1%CE%B5%CF%81%CE%AF%CF%89%CE%BD_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%B8%CE%B5%CF%81%CE%BC%CE%BF%CE%BA%CE%B7%CF%80%CE%AF%CE%BF%CF%85
47.https://www.antarcticglaciers.org/antarctica-2/west-antarctic-ice-sheet-2/marine-ice-sheets/
48.https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.ado7794