Εξέταση ισχυρισμών για το καρμίνιο και τη χρήση της χρωστικής ουσίας «Ε120» σε τρόφιμα και καλλυντικά

Με αφορμή τη φονική έκρηξη που σημειώθηκε στο κεντρικό εργοστάσιο της μπισκοτοβιομηχανίας «Βιολάντα Α.Ε.», αλλά και ψευδείς συνωμοσιολογικούς ισχυρισμούς που συσχέτιζαν την έκρηξη με την υποτιθέμενη άρνηση της εταιρείας να χρησιμοποιήσει «άλευρα από έντομα», αναρτήσεις και δημοσιεύματα ξεκίνησαν να ανακυκλώνουν ισχυρισμούς σχετικά με την υποτιθέμενη επικινδυνότητα και τοξικότητα της χρωστικής ουσίας καρμίνιο/κοχενίλλη, γνωστής και ως Ε120. Όπως θα εξετάσουμε στο παρόν άρθρο όμως, οι ισχυρισμοί αυτοί είναι παραπλανητικοί και δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Οι ισχυρισμοί αναπαράγονται μέσω δημοσιευμάτων όπως αυτά που διαβάζουμε στους ιστότοπους choratouaxoritou.gr, romioitispolis.gr, toftiaxa.gr, και pellain.com, καθώς και μέσω αναρτήσεων στο Facebook:

Το κείμενο του ισχυρισμού δεν είναι νέο αλλά εντοπίζεται τουλάχιστον από το 2023 στους ιστότοπους toftiaxa.gr και pellain.com, από το 2024 σε αναρτήσεις στο Facebook από τη συγγραφέα Χρυσηίδα Δημουλίδου [1] [2] και σε δημοσιεύματα στα τέλη του 2025 [1] [2]. Ωστόσο, μετά την έκρηξη στο εργοστάσιο της Βιολάντα Α.Ε. ξεκίνησε εκ νέου η διάδοσή του.

Τι ισχύει

Οι ονομασίες καρμίνιο (carmine) και κοχενίλλη (cochineal) αναφέρονται ουσιαστικά στην ίδια κόκκινη χρωστική ουσία που φέρει τον ευρωπαϊκό κωδικό τροφίμων Ε120. Πρόκειται μια φυσική κόκκινη χρωστική που εξάγεται από τα θηλυκά έντομα του είδους Dactylopius coccus (κοχενίλλη), τα οποία ζουν σε κάκτους (κυρίως φραγκοσυκιές) στην Κεντρική και Νότια Αμερική.

Οι διαφορετικές ονομασίες με τις οποίες συναντάμε τις εν λόγω ουσίες αφορούν τα διαφορετικά στάδια επεξεργασίας της. Συνοπτικά, το εκχύλισμα κοχενίλλης (cochineal extract) είναι το ακατέργαστο εκχύλισμα που προκύπτει από το βράσιμο και την αποξήρανση των σωμάτων των εντόμων. Το καρμινικό οξύ (carminic acid) είναι η καθαρή χρωστική ουσία, ενώ το καρμίνιο (carmine) είναι η επεξεργασμένη μορφή της, η οποία προκύπτει από την ανάμειξη του καρμινικού οξέος με άλλα συστατικά. Αυτό γίνεται ώστε να προκύψει μια πιο σταθερή μορφή του, ανθεκτική στο φως και τη θερμότητα, για χρήση σε καλλυντικά, όπως κραγιόν, και τρόφιμα όπως γιαούρτια, αλλαντικά και γλυκά.

Σε ετικέτες συστατικών αναφέρεται επίσης με διαφορετικές ονομασίες, ως «καρμίνη», “natural red 4”, “crimson lake” ή “carmine lake”, με τα τελευταία ονόματα να συναντώνται συχνά σε συσκευασίες καλλυντικών. Για πρακτικούς λόγους, στο παρόν άρθρο θα αναφερόμαστε χρωστική ουσία ως «Ε120» ή ως «καρμίνιο».

Η έρευνα του Πανεπιστημίου του Michigan

Στις υπό εξέταση αναρτήσεις αναφέρεται πως μελέτες του Τμήματος Αλλεργίας του Πανεπιστημίου του Michigan ανέδειξαν αξιοσημείωτες περιπτώσεις αναφυλαξίας από το καρμίνιο:

Παλαιότερες μελέτες του Τμήματος Αλλεργίας του πανεπιστημίου του Michigan έδειξαν ότι οι περιπτώσεις αναφυλαξίας που προέρχονται από το καρμίνιο είναι αξιοσημείωτες. Όπως διαπίστωσαν οι επιστήμονες, η σκανθαρούχα χρωστική προξένησε σε κάποιους ανθρώπους αναφυλαξία (ορτικάρια), δερματικές ενοχλήσεις (κνησμό, ερύθημα), πονοκέφαλο, άσθμα, ναυτία, πρήξιμο των ματιών ή της γλώσσας, ταχυκαρδία, υπόταση, αγγειοοίδημα και διάρροια.

Είναι γεγονός πως μελέτη του πανεπιστημίου του Michigan με τίτλο “Popsicle-induced anaphylaxis due to carmine dye allergy” ταυτοποίησε το καρμίνιο ως «κρυφό» αλλεργιογόνο μετά από περιστατικό αναφυλακτικού σοκ σε ασθενή. Μεταγενέστερες μελέτες, όπως αυτή με τίτλο “Carmine dye and cochineal extract: hidden allergens no more“, υπογράμμισαν την ανάγκη για σαφή αναγραφή του καρμινίου στις ετικέτες καθώς κάποιοι άνθρωποι παρουσίαζαν «ιδιοπαθή» αναφυλαξία που τελικά οφειλόταν στη χρωστική.

Tα συμπτώματα που καταγράφηκαν από τις εν λόγω μελέτες είναι απολύτως υπαρκτά αλλά αφορούν αποκλειστικά και μόνο άτομα με συγκεκριμένη αλλεργία και παρουσιάζουν συγκεκριμένη ανοσολογική απόκριση (IgE-mediated) στις πρωτεΐνες του εντόμου, δεν αφορούν τον γενικό πληθυσμό. Για τη συντριπτική πλειονότητα των καταναλωτών, όπως θα εξετάσουμε στη συνέχεια, το καρμίνιο θεωρείται ασφαλές από τους διεθνείς οργανισμούς υγείας ενώ η παραπληροφόρηση συχνά πηγάζει από την σύγχυση της κρίσιμης διάκρισης μεταξύ τοξικότητας και αλλεργικής αντίδρασης.

Όπως αναφέρει σχετική ανακοίνωση του Πανεπιστημίου, η έρευνα του αλλεργιολόγου του Πανεπιστημίου του Michigan, James L. Baldwin, M.D., αφορούσε συγκεκριμένες περιπτώσεις τεσσάρων ατόμων που εμφάνισαν συμπτώματα μετά την κατανάλωση τροφών που περιείχαν καρμίνιο.

Στην ανακοίνωση μάλιστα τονίζεται πως ο ίδιος ο ερευνητής δεν υποστηρίζει την απόσυρση της χρωστικής από την αγορά και αναφέρεται πως μεγαλύτερες μελέτες έχουν τεκμηριώσει την ασφάλειά της στο γενικό πληθυσμό. Το μείζον ζήτημα για αυτόν ήταν η υποχρεωτική αναγραφή της χρωστικής στις ετικέτες συστατικών με το όνομά της, ώστε άτομα τα οποία παρουσιάζουν αλλεργία σε αυτή να μην τα καταναλώνουν. Εκείνη την περίοδο πολλές συσκευασίες δεν την ανέφεραν ρητά ως συστατικό αλλά χρησιμοποιούσαν γενικότερους όρους όπως «τεχνητό χρώμα»:

Ο Baldwin θέλει περισσότεροι γιατροί και ασθενείς να γνωρίζουν ότι το εκχύλισμα μπορεί να είναι η αιτία ανεξήγητων αλλεργικών αντιδράσεων – από ήπια κνίδωση και φαγούρα στο δέρμα έως επικίνδυνη αναφυλαξία. Μόνο μέσω μεγαλύτερης ευαισθητοποίησης, λέει, θα είναι σε θέση η ιατρική κοινότητα να προσδιορίσει πόσα άτομα είναι ευαίσθητα στο εκχύλισμα κοχενίλης.

«Αν δεν το ψάξουμε», λέει, «δεν πρόκειται να το βρούμε».

Δεν υποστηρίζει την απόσυρση της χρωστικής από την αγορά και επισημαίνει ότι αρκετές μεγάλες μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι είναι ασφαλές και μη τοξικό. Θα ήταν χρήσιμο, ωστόσο, αν ο FDA απαιτούσε την αναγραφή του εκχυλίσματος κοχενίλης και της καρμίνης ως συστατικών στις ετικέτες των τροφίμων, λέει. Ο μόνος τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι μπορούν να αποφύγουν τις αλλεργικές αντιδράσεις είναι να αποφύγουν την ουσία στην οποία είναι αλλεργικοί – αλλά αυτό είναι συχνά αδύνατο εάν οι ετικέτες των τροφίμων δεν αναφέρουν την ουσία. Επί του παρόντος, ορισμένες ετικέτες τροφίμων προσδιορίζουν την καρμίνη ή το εκχύλισμα κοχενίλης ως συστατικό, αλλά άλλα τρόφιμα που περιέχουν το πρόσθετο απλώς αναφέρουν «προστέθηκε χρώμα», «τεχνητό χρώμα» ή «προστέθηκε τεχνητό χρώμα».

Όπως έχουμε αναφέρει σε παλαιότερο άρθρο μας, η κοχενίλλη, το καρμινικό οξύ και η καρμίνη (E120) έχουν αξιολογηθεί από τη Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives και τη Scientific Committee on Food. Στις περισσότερες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θεωρούνται ως φυσικές χρωστικές ουσίες και ως εναλλακτική λύση στις τεχνητές χρωστικές.

Τι αναφέρει η επιστημονική βιβλιογραφία για το καρμίνιο

Πέρα από τις παλαιότερες μελέτες, και οι πλέον πρόσφατες διαπιστώνουν την γενικευμένη ασφάλεια της χρήσης του καρμινίου ως χρωστική σε τρόφιμα, με μοναδική εξαίρεση τις σπάνιες περιπτώσεις όπου το άτομο έχει αλλεργία στην ουσία. Σημαντικό είναι επίσης το γεγονός πως, όπως θα εξετάσουμε στη συνέχεια, αντίστοιχες συνθετικές ουσίες παρουσιάζουν περισσότερους κινδύνους κατά τη χρήση τους σε τρόφιμα.

Επιστημονική ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο του 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Ciencia Nicolaita, με τίτλο «Carmine red from cochineal (Dactylopius coccus), a natural dye: a review», επιβεβαίωσε ότι το καρμίνιο δεν παρουσιάζει σημαντικές τοξικολογικές ανησυχίες ή καρκινογένεση. Οι ερευνητές σημείωσαν ότι η δοκιμή Ames, το διεθνές πρότυπο για τον έλεγχο της μεταλλαξιγένεσης, δείχνει αρνητικά αποτελέσματα:

Με βάση το δελτίο δεδομένων ασφαλείας που παρέχεται από την Sigma-Aldrich, το καρμινικό οξύ δεν παρουσιάζει σημαντικές τοξικολογικές ανησυχίες. Δεν ταξινομείται ως επικίνδυνη ουσία και δεν έχουν αναφερθεί δεδομένα οξείας τοξικότητας ή καρκινογένεσης. Οι δοκιμές μεταλλαξιγένεσης, όπως η δοκιμή Ames, έχουν δείξει αρνητικά αποτελέσματα. Επομένως, το καρμινικό οξύ φαίνεται να είναι ασφαλές, με αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη 2,5 mg/kg σωματικού βάρους.

Μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Halalsphere, με τίτλο «Reevaluating the halal status of Carmine (E120): A scientific and Islamic legal review», σημείωσε ότι, παρά τις συζητήσεις γύρω από την πηγή προέλευσης (έντομα), οι τοξικολογικές αξιολογήσεις διεθνών οργανισμών όπως η EFSA και ο FDA παραμένουν σταθερές. Η χρωστική εξακολουθεί να ταξινομείται ως GRAS (Γενικά Αναγνωρισμένη ως Ασφαλής), χωρίς να προκύπτουν συνδέσεις με τον καρκίνο. H μελέτη τονίζει επίσης πως η αποδοχή της χρωστικής στην αγορά επηρεάζεται όχι από επιστημονικά δεδομένα αλλά από την αντίληψη και δυσφορία των καταναλωτών, οδηγώντας τις εταιρείες να χρησιμοποιούν συνθετικές χρωστικές οι οποίες όμως, όπως θα εξετάσουμε στη συνέχεια του άρθρου, ενέχουν περισσότερους τοξικολογικούς κινδύνους:

Οι αξιολογήσεις τοξικολογίας κανονισμών, όπως αυτές που διεξάγονται από την Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) και τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA), ταξινομούν την καρμίνη ως Γενικά Αναγνωρισμένη ως Ασφαλής (GRAS) τόσο για τοπική όσο και για διαιτητική χρήση.

[…]

Παρά το ευνοϊκό προφίλ ασφαλείας της σε σύγκριση με ορισμένες τεχνητές χρωστικές, συγκεκριμένα την έλλειψη σύνδεσης με καρκινογένεση και τη χαμηλότερη συσχέτιση με υπερδραστηριότητα, η αποδοχή της καρμίνης στην αγορά περιπλέκεται σημαντικά από την αντίληψη των καταναλωτών. Πολλά άτομα εκδηλώνουν ψυχολογική αποστροφή προς τις ουσίες που προέρχονται από έντομα, ένα συναίσθημα ιδιαίτερα έντονο σε πολιτισμούς όπου η εντομοφαγία είναι ασυνήθιστη. Αυτή η δυσφορία είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη μεταξύ των καταναλωτών που δίνουν προτεραιότητα σε ηθικούς, θρησκευτικούς ή διατροφικούς περιορισμούς που καθορίζονται από τον τρόπο ζωής. Τέτοιες δημόσιες συμπεριφορές επηρεάζουν σημαντικά την εμπορευσιμότητα των προϊόντων, συχνά αναγκάζοντας τις εταιρείες να εξερευνήσουν συνθετικές ή φυτικές εναλλακτικές λύσεις, ακόμη και αν αυτές οι επιλογές συχνά έχουν το κόστος της μειωμένης σταθερότητας του χρώματος.

Τέλος, μελέτη με τίτλο «Carmines (E120) in coloured yoghurts: a case-study contribution for human risk assessment», υπογραμμίζει την επιστημονική σταθερότητα γύρω από το τοξικολογικό προφίλ του E120, το οποίο έχει διευθετηθεί ήδη από τις δεκαετίες του 1980 και 1990. Οι ερευνητές επισημαίνουν πως σε αντίθεση με τις συνθετικές χρωστικές, που επανεξετάζονται λόγω πιθανών συνδέσεων με φλεγμονές του εντέρου, το καρμίνιο λογίζεται ως ένα «σταθερό» φυσικό προϊόν.

Ακόμα και στο ιδιαίτερα ευαίσθητο πλαίσιο των ζωοτροφών, η ασφάλεια της χρωστικής επιβεβαιώνεται από μελέτη της EFSA (Ιούλιος 2024), με τίτλο «Safety of a feed additive consisting of indigo carmine for cats, dogs and ornamental fish», η οποία κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το καρμίνιο δεν ενέχει κίνδυνο γονιδιοτοξικότητας και παραμένει ασφαλής για κατανάλωση από κατοικίδια:

Το τοξικολογικό προφίλ της ινδιγοκαρμίνης είχε αξιολογηθεί προηγουμένως από την EFSA το 2014 (EFSA ANS Panel, 2014) και το 2015 (EFSA FEEDAP Panel, 2015). Σε αυτές τις αξιολογήσεις, εξήχθη το συμπέρασμα ότι η ινδιγοκαρμίνη δεν εγείρει ανησυχία για γονοτοξικότητα και ότι δεν παρατηρήθηκαν ανεπιθύμητες ενέργειες σε δόσεις μικρότερες ή ίσες με 500 mg/kg σωματικού βάρους (bw) ανά ημέρα, με βάση μια σειρά μελετών τοξικότητας επαναλαμβανόμενων δόσεων (συμπεριλαμβανομένων μελετών υποξείας, χρόνιας τοξικότητας, αναπαραγωγικής και αναπτυξιακής τοξικότητας) σε διαφορετικά εργαστηριακά ζώα.

Με βάση τα νέα δεδομένα που υποβλήθηκαν, η ομάδα FEEDAP καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το ινδιγοκαρμίνιο (καθαρότητα τουλάχιστον 85% χρωστικής ουσίας) είναι ασφαλές για γάτες και σκύλους σε επίπεδα έως 250 mg/kg πλήρους τροφής και για διακοσμητικά ψάρια έως 1000 mg/kg πλήρους τροφής.

Η σύγχυση με τη χρωστική ουσία E124

Ένας από τους κύριους λόγους που το E120 δέχεται αρνητική δημοσιότητα είναι η συστηματική σύγχυσή του με το E124 (Ponceau 4R). Το E124 είναι μια συνθετική χρωστική που προέρχεται από το πετρέλαιο και υπόκειται σε πολύ αυστηρότερους περιορισμούς εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με το Παράρτημα V του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1333/2008, το E124 περιλαμβάνεται στη λίστα των χρωστικών που απαιτούν υποχρεωτική προειδοποίηση στην ετικέτα:

«Μπορεί να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στη δραστηριότητα και την προσοχή των παιδιών»

Αντίθετα, το καρμίνιο (E120) εξαιρείται ρητά από αυτή την υποχρέωση, καθώς η σχετική μελέτη του Πανεπιστημίου του Southampton δεν βρήκε καμία σύνδεση μεταξύ της φυσικής καρμίνης και της παιδικής υπερκινητικότητας.

Η διαφορά στην επικινδυνότητα αντικατοπτρίζεται ξεκάθαρα στα δεδομένα της Αποδεκτής Ημερήσιας Πρόσληψης (ADI). Ενώ το καρμίνιο διατηρεί μια σχετικά σταθερή ADI στα 5 mg/kg σωματικού βάρους, η EFSA προχώρησε το 2009 σε μια δραστική μείωση για το συνθετικό E124. Συγκεκριμένα, η ADI του E124 μειώθηκε από τα 4 mg/kg στα μόλις 0,7 mg/kg, μια πενταπλάσια μείωση που οφειλόταν σε σοβαρές ανησυχίες για τοξικότητα. Αυτή η τεράστια απόκλιση δείχνει πως οι ρυθμιστικές αρχές θεωρούν το συνθετικό E124 πολύ πιο «επίφοβο» σε σχέση με το φυσικό E120, το οποίο παραμένει μια σταθερή ανθρακινόνη φυσικής προέλευσης. Σύμφωνα με το Παράρτημα V του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1333/2008, το E124 ανήκει στις λεγόμενες χρωστικές του «Southampton».

Τι αναφέρει η νομοθεσία σχετικά με τη χρήση της χρωστικής Ε120

Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) στις 20 Ιανουαρίου 2026 δημοσίευσε την ενημερωμένη «Οδηγία σχετικά με τις απαιτήσεις επιστημονικών δεδομένων για την έγκριση προσθέτων τροφίμων». Η νέα αυτή οδηγία αντικαθιστά εκείνη του 2012 και εισάγει τις Μεθοδολογίες Νέας Προσέγγισης (NAMs), οι οποίες χρησιμοποιούν προηγμένα εργαλεία in vitro στο εργαστήριο και υπολογιστική μοντελοποίηση in silico.

Η εξέλιξη αυτή επιτρέπει την ακριβέστερη αξιολόγηση της ασφάλειας, μειώνοντας την ανάγκη για δοκιμές σε ζώα και αυξάνοντας την ευαισθησία στον εντοπισμό κινδύνων που αφορούν τη γονιδιοτοξικότητα και τα νανοσωματίδια. Αν και το E120 παραμένει εγκεκριμένο, η νέα καθοδήγηση διασφαλίζει ότι όλα τα πρόσθετα υπόκεινται πλέον σε αυτά τα αυστηρότερα πρότυπα δοκιμών κατά τη διάρκεια κάθε μελλοντικής επαναξιολόγησης.

Στην ελληνική αγορά, το E120 παραμένει στον κατάλογο των εγκεκριμένων χρωστικών και ταξινομείται στην Ομάδα III, που αφορά χρώματα με συνδυασμένα μέγιστα όρια, με τον ΕΦΕΤ να είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο της συμμόρφωσης.

Μάλιστα, σε περιπτώσεις ανάκλησης προϊόντων που περιέχουν E120 από τον ΕΦΕΤ, αυτό δε συμβαίνει επειδή η χρωστική είναι τοξική αλλά συνήθως λόγω παραβιάσεων επισήμανσης. Τέτοιες περιπτώσεις περιλαμβάνουν τη χρήση της χρωστικής σε κατηγορίες τροφίμων όπου απαγορεύεται η προσθήκη χρώματος, όπως τα νωπά κρέατα, ή την παράλειψη αναγραφής της στην ετικέτα, γεγονός που όπως αναφέραμε προηγουμένως ενέχει κινδύνους για άτομα με συγκεκριμένες αλλεργίες.

Συμπερασματικά, η επιστημονική κοινότητα και οι ρυθμιστικοί φορείς διαχωρίζουν σαφώς το φυσικό καρμίνιο από τις συνθετικές κόκκινες χρωστικές. Με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, η χρωστική ουσία E120 παραμένει μια ασφαλής και εγκεκριμένη επιλογή, αρκεί να χρησιμοποιείται με την κατάλληλη επισήμανση, εντός των προβλεπόμενων ορίων και στις επιτρεπόμενες κατηγορίες τροφίμων.

Συμπέρασμα

Οι ισχυρισμοί περί επικινδυνότητας και τοξικότητας της χρωστικής Ε120 (καρμίνιο) είναι παραπλανητικοί. Τα αλλεργικά συμπτώματα που κατέγραψε σχετική μελέτη στο Πανεπιστήμιο του Michigan αφορούσαν αποκλειστικά άτομα που παρουσιάζουν συγκεκριμένη αλλεργία στη χρωστική ουσία και δεν μπορούν να γενικευτούν στον γενικό πληθυσμό. Παλαιότερες αλλά και πρόσφατες μελέτες διαπιστώνουν την γενικευμένη ασφάλεια της χρήσης του καρμινίου ως χρωστική σε τρόφιμα και καλλυντικά, καθώς δεν παρουσιάζει σημαντικές τοξικολογικές ανησυχίες, ενώ δοκιμές καρκινογένεσης παραμένουν αρνητικές. Η όποια ανησυχία για τη χρήση της χρωστικής ουσίας Ε120 αφορά σπάνιες περιπτώσεις όπου άτομα έχουν αλλεργία στην ουσία, με ερευνητές να στοχεύουν στην ξεκάθαρη καταγραφή τους στις ετικέτες προϊόντων, όχι στην απόσυρσή της. Αντίθετα, αντίστοιχες συνθετικές χρωστικές ουσίες, όπως η Ε124, ενέχουν περισσότερους τοξικολογικούς κινδύνους.

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν

1. https://www.ertnews.gr/eidiseis/ellada/violanta-pos-to-ypogeio-tou-ergostasiou-metatrapike-se-vomva-propaniou-i-fotografia-ntokoumento-kai-ta-anapantita-erotimata-gia-ta-metra-asfaleias/
2. https://idl-bnc-idrc.dspacedirect.org/server/api/core/bitstreams/9921a43a-c384-47b6-a560-648d3ee9f6da/content
3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9396973/
4. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34077331/
5. https://www.annallergy.org/article/S1081-1206(10)60146-9/abstract
6. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6156835/
7. https://news.umich.edu/food-dye-can-cause-severe-allergic-reactions/
8. https://medschool.umich.edu/profile/4137/james-l-baldwin
9. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2024.8909
10. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2026.9778
11. https://www.fda.gov/food/toxicology-research/new-approach-methods-nams
12. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX%3A02008R1333-20231029
13. https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(07)61306-3/abstract
14. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/food-additives/search/details/POL-FAD-IMPORT-2990
15. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/food-additives/search/details/POL-FAD-IMPORT-2983
16. https://www.researchgate.net/publication/390823145_Carmine_red_from_cochineal_Dactylopius_coccus_a_natural_dye_a_review
17. https://www.researchgate.net/publication/394167336_Reevaluating_the_halal_status_of_Carmine_E120_A_scientific_and_Islamic_legal_review
18. https://www.efet.gr/files/pdf/recalls/184034.PDF