Όχι, ο δείκτης πλεονάζουσας θνησιμότητας ΔΕΝ δείχνει ότι «η πανδημία τέλειωσε»

Μεγάλη απήχηση στα κοινωνικά δίκτυα γνώρισαν αναρτήσεις, σύμφωνα με τις οποίες τους πρώτους 2 μήνες του 2021 πέθαναν λιγότερα άτομα στην Ελλάδα από ό,τι το 2020, γεγονός που στοιχειοθετεί ότι η πανδημία τέλειωσε. Ο ισχυρισμός όμως βασίζεται σε επιλεκτικά δεδομένα και συνιστά παραπληροφόρηση.

Τέλειωσε η πανδημία;

Καταρχάς, όπως έχουμε εξηγήσει και σε προηγούμενα άρθρα μας, η πανδημία δεν ορίζεται με βάση τον αριθμό των θανάτων που παρατηρούνται, ώστε η μείωση και μόνο των θανάτων που προκαλούνται λόγω της πανδημίας να σημάνει τη λήξη της. Οι σχετικοί ορισμοί έχουν ως εξής:

Επιδημία είναι η ξαφνική αύξηση του αριθμού κρουσμάτων μιας ασθένειας πάνω από αυτό που θα περιμέναμε φυσιολογικά σε ένα πληθυσμό της υπό εξέταση περιοχής. Ο ορισμός δε αφορά συγκεκριμένο ποσοστό κρουσμάτων αλλά εξαρτάται από την εκάστοτε περίπτωση. Πανδημία ονομάζεται μια επιδημία η οποία λαμβάνει χώρα παγκοσμίως ή σε μια πολύ μεγάλη ακτίνα η οποία περνάει διεθνή σύνορα και συνήθως επηρεάζει μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Ως ενδημία ορίζεται η συνεχής παρουσία ενός παράγοντα ή ιατρικής πάθησης εντός μια ορισμένης γεωγραφικής περιοχής ή πληθυσμού. [πηγή 1][πηγή 2][πηγή 3][πηγή 4]

Συνεπώς, η πανδημία θα θεωρείται πως έχει λήξει, όταν ο κορωνοϊός που την προκάλεσε περάσει σε ενδημική φάση, δηλαδή σταματήσει να προκαλεί υψηλές εξάρσεις κρουσμάτων μετά από χαλάρωση των μέτρων ασφαλείας, και παρουσιάσει μια κατά κύριο λόγο σταθερή και περιοδική επιδημιολογική κατάσταση σε βάθος χρόνου. Ωστόσο, με την εμφάνιση νέων στελεχών του νέου κορωνοϊού που είναι σε θέση να διαφεύγουν μερικώς της προστασίας που παρέχει η πρώτη γενιά των εμβολίων κατά του ιού, ειδικοί εκτιμούν ότι η διαδικασία μετάβασης από το πανδημικό στο ενδημικό μοντέλο θα μπορούσε να κρατήσει χρόνια. (Η μεγάλη πλειοψηφία των ειδικών θεωρεί την ολική εξάλειψη του νέου κορωνοϊού απίθανη.) [πηγή 1][πηγή 2][πηγή 3]

Μέχρι και τις 17-4-2021 που γράφεται το παρόν άρθρο, τα επιδημιολογικά στοιχεία δεν τεκμηριώνουν άμεση λήξη της πανδημικής έξαρσης που λαμβάνει χώρα στην Ελλάδα. Μάλιστα, περί τις 10 μέρες νωρίτερα, η χώρα παρουσίασε ρεκόρ καταγεγραμμένων ημερησίων κρουσμάτων (σε κυλιόμενο εβδομαδιαίο μέσο όρο):

Τι ισχύει αναφορικά με το δείκτη πλεονάζουσας θνησιμότητας;

Οι επίμαχες αναρτήσεις αφορμήθηκαν από τη δημοσίευση δελτίου τύπου της ΕΛΣΤΑΤ αναφορικά με τους θανάτους που παρατηρούνται εβδομαδιαίως στην Ελλάδα. Η εν λόγω ανακοίνωση κάλυψε τους θανάτους μεταξύ της 1ης και της 8ης εβδομάδας του 2021, και παρείχε συγκρίσεις ως προς τους θανάτους που παρατηρήθηκαν την ίδια περίοδο τα περασμένα έτη. [πηγή]

Στο γράφημα 1 της έκθεσης (πάνω) βλέπουμε ότι όντως ο μέσος όρος των θανάτων τις πρώτες 8 εβδομάδες του 2021, ήταν χαμηλότερος απ’ αυτόν του 2020 για το ίδιο διάστημα. Πρόκειται όμως για μια αποσπασματική παρουσίαση των συνολικών δεδομένων, τα οποία στην πραγματικότητα δεν υποστηρίζουν τον ισχυρισμό ότι οι σοβαρές επιπτώσεις της πανδημίας έχουν τελειώσει.

Στο γράφημα 3 (κάτω) μπορούμε να δούμε το πώς μεταβλήθηκαν οι θάνατοι κάθε έτος ανάλογα με την εβδομάδα. Η κόκκινη γραμμή αφορά το 2021, η κίτρινη το 2020, και η πράσινη το μέσο όρο 2015-2020, την οποία και θα χρησιμοποιήσουμε για συγκρίσεις καθώς λόγω του ευρύτερου χρονικού πλαισίου παρέχει μια πιο αξιόπιστη σύγκριση της διακύμανσης των θανάτων.

Διαπιστώνουμε ότι, ενώ τις πρώτες 6 εβδομάδες του 2021 οι θάνατοι ήταν λιγότεροι από του 2015-2020, προς το τέλος της 7ης εβδομάδας η τάση αντιστράφηκε, με τους θανάτους του 2021 να υπερτερούν.

Τα αποτελέσματα του δείκτη πλεονάζουσας θνησιμότητας γίνονται πιο σαφή όταν τον απεικονίσουμε από την αρχή της πανδημίας (προτιμότερα σε σύγκριση με τα έτη 2014-2019 ώστε να μη λαμβάνεται υπόψη το 2020 όπου ξεκίνησε η πανδημία), σε αντιστοιχία με τους επιβεβαιωμένους θανάτους COVID-19. Μπορείτε να σύρετε τη μπάρα στο παρακάτω γράφημα ώστε να δείτε την αντιστοιχία μεταξύ των δύο μετρήσεων:

Μεταξύ άλλων, διαπιστώνουμε το εξής: στις αρχές του 2021, οι καταγραμμένοι θάνατοι COVID-19 βρίσκονταν στο χαμηλότερο επίπεδό τους για μήνες, και τότε ήταν που εμφανίστηκαν και λιγότεροι συνολικοί θάνατοι απ’ ό,τι τα προηγούμενα έτη. Όμως στα τέλη του Φεβρουαρίου αυξήθηκαν και πάλι οι επιβεβαιωμένοι θάνατοι COVID-19, και σε αντίστοιχα αυξήθηκαν και οι συνολικοί θάνατοι, πλέον ξεπερνώντας αυτούς των περασμένων ετών.

Καθώς οι συνολικοί θάνατοι ανακοινώνονται πιο αργά απ’ ό,τι οι θάνατοι COVID-19, μπορούμε να κάνουμε άμεσες συγκρίσεις μεταξύ των δύο μετρήσεων μέχρι την τελευταία ημερομηνία που διαθέτουν από κοινού δημόσια δεδομένα μέχρι τη συγγραφή του παρόντος άρθρου, δηλαδή τις 28-2-2021. Όμως, μετά απ’ αυτήν την ημερομηνία οι καθημερινοί θάνατοι COVID-19 πολλαπλασιάστηκαν, συνεπώς αναμένεται μια αύξηση και στους γενικούς θανάτους όταν τα σχετικά δεδομένα γίνουν διαθέσιμα.

Χαρακτηριστικά, οι 15-4-2021 ήταν η πρώτη μέρα για 4 μήνες όπου ανακοινώθηκαν πάνω από 100 ημερήσιοι θάνατοι COVID-19. Παρακάτω βλέπουμε συνολικά τα στοιχεία ημερησίων θανάτων COVID-19 για το 2021:

Γιατί μειώθηκαν οι θάνατοι στις αρχές του 2021;

Υπάρχει όμως ένα ακόμη σημαντικό σημείο που είναι απαραίτητο για την ορθή ερμηνεία των εν λόγω στοιχείων, το οποίο παραβλέπουν τα επίμαχα δημοσιεύματα. Oι άμεσες συγκρίσεις των θανάτων του 2021 και αυτών των περασμένων ετών, δε λαμβάνουν υπόψη τη μείωση θανάτων απo άλλες μολυσματικές παθήσεις στην οποία οδήγησαν τα μέτρα προστασίας για την πανδημία, και πιο χαρακτηριστικά των θανάτων της γρίπης. Τις περιόδους που λήφθηκαν αυστηρά μέτρα ασφαλείας, διαπιστώθηκε διεθνώς ένα ιστορικά χαμηλό επίπεδο εμφάνισης γρίπης. [πηγή 1][πηγή 2][πηγή 3]

Παρακάτω μπορούμε να δούμε τα συγκριτικά γραφήματα εργαστηριακής επιβεβαίωσης δειγμάτων γρίπης για τις σεζόν 2019-2020 και 2020-2021 για την Ελλάδα. Παρατηρούμε ότι το 2019-2020 υπήρξε αύξηση των δειγμάτων γρίπης τις πρώτες εβδομάδες του 2020, με αποκορύφωμα τις 4, 5 και 6, όπου και καταγράφηκαν και οι μειωμένοι θάνατοι το 2021. Αντίθετα, τη σεζόν του 2020-2021, δε βρέθηκε ούτε ένα θετικό δείγμα γρίπης, και συνεπώς, οι σχετικοί θάνατοι περιορίστηκαν εξαιρετικά ή μηδενίστηκαν.

Στο συμπέρασμα ότι οι μειωμένοι θάνατοι που καταγράφηκαν τις πρώτες εβδομάδες του 2021 οφείλονται, τουλάχιστον σε σημαντικό βαθμό, στον περιορισμό των ενδημικών μολυσματικών παθήσεων, συνηγορούν τα ευρήματα της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας EuroMOMO, η οποία αντλεί δεδομένα θνητότητας άμεσα από τις εθνικές στατιστικές υπηρεσίες προς υπολογισμό του δείκτη πλεονάζουσας θνησιμότητας. Η υπηρεσία αυτή δεν υπολογίζει το δείκτη με μια απλή αφαίρεση μεταξύ ετών όπως είδαμε παραπάνω, αλλά προσπαθεί να εξαιρέσει περιοδικούς παράγοντες θνητότητας όπως η γρίπη και τα κύματα καύσωνα, και έτσι χρησιμοποιεί στατιστικά μοντέλα που θέτουν τη γραμμή αναφοράς σε μήνες χωρίς τέτοιους παράγοντες.

Παρακάτω βλέπουμε το δείκτη πλεονάζουσας θνησιμότητας της EuroMOMO για την Ελλάδα το 2021. Παρατηρούμε ότι εξαιρώντας τη θνησιμότητα ενδημικών μολυσματικών παθήσεων, τα στοιχεία για τις πρώτες εβδομάδες δεν δείχνουν πλέον μείωση των θανάτων σε σχέση με τα περασμένα έτη, αλλά μια διακύμανση θανάτων εντός του φυσιολογικού εύρους.

Η υπηρεσία διαθέτει και μέχρι στιγμής αδημοσίευτα δεδομένα από την ΕΛΣΤΑΤ, που καλύπτουν τους θανάτους και μετά την 8η εβδομάδα: παρατηρούμε ότι την 11η εβδομάδα οι θάνατοι ήταν πλέον αρκετοί ώστε να βρίσκονται εκτός του φυσιολογικού εύρους. Έπειτα καταγράφονται πρώιμα στοιχεία μέχρι και την 14η εβδομάδα, που συνεχίζουν να δείχνουν θανάτους άνω του φυσιολογικού (η περίοδος αυτή του γραφήματος μπορεί να μεταβληθεί όσο συμπληρώνονται τα στοιχεία).

Αντίστοιχο ήταν και το συμπέρασμα ερευνητών που δημοσίευσαν επιστολή στο επιστημονικό περιοδικό Lancet, συνδέοντας τη μείωση της πλεονάζουσας θνητότητας στη Νέα Ζηλανδία με την απουσία επιδημίας γρίπης κατά τη σχετική σεζόν του 2020. Παρομοίως και στην Αυστραλία, όπου ο επικεφαλής στατικών θνητότητας James Eynstone-Hinkins, δήλωσε:

Έχουμε δει ότι οι αιτίες που παρουσιάζουν το χαμηλότερο αριθμό θανάτων σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, είναι κυρίως στην ομάδα των αναπνευστικών ασθενειών, δηλαδή χρόνιες αναπνευστικές παθήσεις, γρίπη, πνευμονία.

Τα στοιχεία σίγουρα υποδεικνύουν μια μείωση μεταδοτικότητας, μάλλον κάποιων συνηθισμένων ασθενειών κατά τους χειμερινούς μήνες, που μπορεί να συνείσφεραν σε έναν αριθμό θανάτων χαμηλότερο του αναμενόμενου αυτήν την περίοδο.

Παρακάτω μπορούμε να δούμε το δείκτη πλεονάζουσας θνησιμότητας για την Αυστραλία. Παρατηρούμε ότι από τον Μάιο μέχρι τον Οκτώβριο, οι θάνατοι του 2021 ήταν λιγότεροι απ’ αυτούς των περασμένων ετών. (Σημειώνουμε επίσης ότι, λόγω διαφορετικού ημισφαιρίου από την Ελλάδα, ο χειμώνας εκεί διαρκεί από Ιούνιο μέχρι Αύγουστο.)

Η προσωρινή επιστροφή των μειωμένων θανάτων σε μηδενικά επίπεδα κατά τον Ιούλιο και Αύγουστο, συμπίπτει με μια προσωρινή αύξηση των θανάτων COVID-19 το ίδιο διάστημα:

Τέλος, επειδή η μία επίμαχη δημοσίευση ισχυρίζεται ότι η θνησιμότητα της γρίπης το 2017 στην Ελλάδα, δείχνει ότι αυτή είναι πιο επικίνδυνη από το νέο κορωνοϊό, είναι σκόπιμο να σημειώσουμε πως οι συγκρίσεις θανάτων σε απόλυτους αριθμούς μεταξύ προπανδημικών περιόδων, και περιόδων όπου εφαρμόζονται τα πιο αυστηρά μέτρα προστασίας της δημόσιας υγείας που οι αντίστοιχες χώρες έχουν λάβει για πάνω από έναν αιώνα, δεν είναι έγκυρες. Αυτό φαίνεται και από την πρακτική εξάλειψη των θανάτων γρίπης στην Ελλάδα, την ίδια περίοδο που παρατηρήθηκαν περισσότεροι από 8450 θάνατοι COVID-19 (μεταξύ 40ης εβδομάδας του 2020 και 14ης του 2021 που διαθέτουμε και τα πιο πρόσφατα δεδομένα επιτήρησης γρίπης από τον ΕΟΔΥ).

Ποιοτικές μελέτες έχουν δείξει ότι η COVID-19 παρουσιάζει υπερπολλαπλάσια θνητότητα από τη γρίπη, καθώς και σημαντικά μεγαλύτερη μεταδοτικότητα, ειδικά σε νέα στελέχη της, γεγονότα που την καθιστούν μια από τις πρώτες αιτίες θανάτου, όταν δε λαμβάνονται αρκετά ισχυρά μέτρα προστασίας απ’ αυτή. Επιπλέον, αντίθετα με τη γρίπη, η COVID-19 συχνά προκαλεί χρόνια ζημιά και προβλήματα υγείας ακόμα και σε νέους και προηγούμενως υγιείς ανθρώπους, με αποτέλεσμα μέχρι και το μετέπειτα θάνατο αρκετών επιβαρυμένων ασθενών της, μετά την αρχική «ανάρρωσή» τους.

Συμπέρασμα

Ο ισχυρισμός ότι τους πρώτους 2 μήνες του 2021 πέθαναν λιγότερα άτομα απ’ ό,τι το 2020, και ότι αυτό καταδεικνύει πως η πανδημία έληξε, βασίζεται σε ελλιπή δεδομένα και συνιστά παραπληρόφορηση. Καταρχάς, τα επιδημιολογικά δεδομένα δεν υποστηρίζουν την άμεση λήξη της πανδημίας. Όσον αφορά το δείκτη πλεονάζουσας θνησιμότητας, τα στοιχεία δείχνουν ότι κατά την 7η εβδομάδα του 2021 οι θάνατοι ξεπέρασαν και πάλι αυτούς των περασμένων ετών, σε αντιστοιχία με την αύξηση των επιβεβαιωμένων θανάτων COVID-19, που το επόμενο διάστημα συνέχισαν να αυξάνονται γρήγορα. Επίσης, χρειάζεται να ληφθεί υπόψη η πρακτική εξάλειψη της γρίπης και των σχετικών θανάτων λόγω των μέτρων ασφαλείας, το ίδιο διάστημα που παρατηρείται η συνολική μείωση θανάτων, σε αντιστοιχία με παρόμοιες παρατηρήσεις σε Νέα Ζηλανδία και Αυστραλία.