Ελλιπής αναφορά του Δημήτρη Κούβελα στους υδρατμούς, το CO₂ και το ρόλο τους στο φαινόμενο του θερμοκηπίου

Στις 10 Οκτωβρίου του 2025, εντοπίσαμε νέα ανάρτηση του καθηγητή Φαρμακολογίας του ΑΠΘ Δημήτρη Κούβελα, με την οποία αμφισβητεί το ρόλο του διοξειδίου του άνθρακα στην κλιματική αλλαγή. Σε προηγούμενο άρθρο μας (εδώ) καταρρίψαμε ισχυρισμούς του κύριου Κούβελα, σχετικά με το διοξείδιο του άνθρακα και την άνοδο της θερμοκρασίας. Αυτή τη φορά ο καθηγητής επιλέγει να σχολιάσει το ζήτημα των υδρατμών σε σχέση με το διοξείδιο του άνθρακα, ισχυριζόμενος πως αφού οι υδρατμοί βρίσκονται σε μεγαλύτερη ποσότητα στην ατμόσφαιρα, τότε αυτοί συμβάλλουν περισσότερο στο φαινόμενο του θερμοκηπίου συγκριτικά με το διοξείδιο του άνθρακα ( CO₂ ), το οποίο εντοπίζεται σε μικρότερη συγκέντρωση. Η συγκεκριμένη ανάρτηση του καθηγητή είχε ευρεία διάδοση με 107.000 προβολές, 3.600 likes και 315 κοινοποιήσεις.

Στο παρόν άρθρο θα εξετάσουμε αυτόν τον ελλιπή ισχυρισμό, εξηγώντας τι πραγματικά ισχύει σύμφωνα με παγκόσμιους οργανισμούς και αποτελέσματα επιστημονικών ερευνών.

Παραδείγματα αναπαραγωγής στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης:

Τι ισχύει

Ο κύριος Κούβελας αναφέρει στον ισχυρισμό του, ορθώς, ότι οι υδρατμοί (η αέρια φάση του νερού), αποτελούν ένα αέριο του θερμοκηπίου και ότι η συγκέντρωσή τους στην ατμόσφαιρα εντοπίζεται σε μεγαλύτερο ποσοστό από αυτή του διοξειδίου του άνθρακα. Ωστόσο, τα ποσοστά που αναφέρει είναι εσφαλμένα. Πιο ειδικά, ο ίδιος λέει ότι:

Το διοξείδιο του άνθρακα, αν το νερό αποτελεί το 20% ή 30% της ατμόσφαιρας, ξέρετε τι ποσοστό είναι; Είναι 0,00034.

Η σύσταση της ατμόσφαιρας και τα φυσικά συστατικά τα οποία την αποτελούν

Η ατμόσφαιρα της Γης είναι το αεριώδες πέπλο που περικλείει τον πλανήτη μας. Ο ρόλος της είναι προστατευτικός, λειτουργώντας ως “ασπίδα προστασίας” για όλους τους ζωντανούς οργανισμούς της Γης. Η ατμόσφαιρα συγκρατεί αέρια και μικρά σωματίδια, μας προστατεύει από το διάστημα, ενώ παράλληλα μέσα της αναπτύσσονται νέφη. Χωρίς αυτήν η ζωή στον πλανήτη μας δεν θα ήταν η ίδια. Το πιο συνηθισμένο αέριο στην ατμόσφαιρα είναι το άζωτο, το οποίο καταλαμβάνει το 78% του συνολικού όγκου του ξηρού αέρα και στη συνέχεια το οξυγόνο με ποσοστό 21%, όπως μπορούμε να παρατηρήσουμε στην Εικόνα 1.

Τα ποσοστά που αναφέρει ο κ. Κούβελας για τους υδρατμούς και το CO₂ είναι εσφαλμένα. Γνωρίζουμε ότι οι υδρατμοί εντοπίζονται στην ατμόσφαιρα σε συγκέντρωση από 0 έως και περίπου 4%, ποσοστό που μεταβάλλεται από τόπο σε τόπο, με τη μέγιστη τιμή τους να παρατηρείται στις τροπικές περιοχές, κοντά στην επιφάνεια του εδάφους. Το CO₂, από την άλλη, εντοπίζεται περίπου σε συγκέντρωση 0,042% (420 ppm – μέρη ανά εκατομμύριο) κατά όγκο αέρα. Μπορούμε, βέβαια, να παρατηρήσουμε ότι το διοξείδιο του άνθρακα βρίσκεται πράγματι σε αναλογικά μικρή ποσότητα στην ατμόσφαιρα. Συνεπώς, γεννάται το ερώτημα: Γιατί οι επιστήμονες δεν αποδίδουν την κλιματική αλλαγή στους υδρατμούς αλλά στο CO₂, το οποίο βρίσκεται σε μικρότερο ποσοστό στην ατμόσφαιρα;

Οι υδρατμοί αποτελούν το πιο άφθονο αέριο του θερμοκηπίου

Στην αρχή της ανάρτησής του, ο κ. Κούβελας αναφέρει ότι:

Το νερό είναι τεράστια συγκέντρωση στην ατμόσφαιρα με σύννεφα, με υδρατμούς κτλ. και μπορεί να κρατάει ενέργεια και να συμβάλλει τα μέγιστα στο φαινόμενο του θερμοκηπίου.

Είναι αλήθεια ότι οι υδρατμοί αποτελούν το πιο άφθονο και ισχυρό αέριο του θερμοκηπίου. Ειδικότερα, σε αυτούς αποδίδεται το μισό περίπου φαινόμενο του θερμοκηπίου του πλανήτη. Όμως αυτό που έχουν παρατηρήσει οι επιστήμονες είναι ότι, παρόλο που οι υδρατμοί είναι πολύ πιο άφθονο και ισχυρό αέριο του θερμοκηπίου συγκριτικά με το CO₂, αυτοί δεν είναι οι κύριοι υπαίτιοι της αύξησης της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας που βιώνουμε κατά τις τελευταίες δεκαετίες.

Όπως έχουμε εξηγήσει σε άλλο άρθρο μας (εδώ), τα αέρια του θερμοκηπίου, όπως οι υδρατμοί, το διοξείδιο του άνθρακα, το μεθάνιο κ.α., είναι σημαντικά για την διατήρηση της ζωής στον πλανήτη μας. Καθώς έχουν τη δυνατότητα να “παγιδεύουν” θερμότητα (υπέρυθρη ακτινοβολία), η Γη είναι ικανή να κρατά τη μέση θερμοκρασία της σταθερή στους 15 ^οC. Αυτή η διαδικασία περιγράφεται από το λεγόμενο φαινόμενο του θερμοκηπίου. Αν οι υδρατμοί, το CO₂ και τα υπόλοιπα αέρια του θερμοκηπίου εξαφανίζονταν από την ατμόσφαιρα μας, η μέση θερμοκρασία στον πλανήτη μας θα ήταν κατά 33 ^οC περίπου χαμηλότερη από ότι σήμερα, δημιουργώντας συνθήκες εκτεταμένων παγετώνων.

Γνωρίζουμε ότι ο πιο ισχυρός απορροφητής υπέρυθρης ακτινοβολίας είναι οι υδρατμοί, με αποτέλεσμα να έχουν κρίσιμο ρόλο στο φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου. Όμως, όπως έχουμε εξηγήσει και σε προηγούμενο άρθρο μας, οι επιπλέον ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου (κυρίως CO₂) που εκλύονται στην ατμόσφαιρα από ανθρώπινες δραστηριότητες, μέσω της καύσης ορυκτών καυσίμων, έχουν ενισχύσει το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου. Σε αυτήν την ενίσχυση, οι υδρατμοί δεν παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο.

Όπως επιβεβαιώνει σε σχετική μας ερώτηση ο Ομότιμος Καθηγητής Μετεωρολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Αριστείδης Μπαρτζώκας, αν δεν υπήρχε το φαινόμενο του θερμοκηπίου, η θερμοκρασία της Γης θα ήταν κατά πολύ χαμηλότερη, ενώ ο ίδιος αναφέρει ότι:

“Τα τελευταία χρόνια μιλάμε για την επίταση του φαιvομένου λόγω της αύξησης του CO₂.“

Στην ίδια ερώτηση ο Καθηγητής Φυσικής Μετεωρολογίας και Φυσικής Κλιματολογίας του Πανεπιστήμιου Ιωαννίνων, Νικόλαος Χατζηαναστασίου αναφέρει ότι:

 Βεβαίως και ξέρουμε ότι κυρίαρχο ιχνοστοιχείο για το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι οι υδρατμοί. Μάλιστα είναι κυρίως αυτό που δημιουργεί το ΦΥΣΙΚΟ φαινόμενο του θερμοκηπίου του πλανήτη μας, ισοδύναμο με περίπου 33Κ (και που όπως είπε και ο κ. Μπαρτζώκας αν έλειπε στην επιφάνεια της Γης θα είχαμε θερμοκρασία περίπου ίση με -18 βαθμούς.)

Ωστόσο, δεν τεκμαίρεται ότι οι υδρατμοί και η μεταβολή τους ευθύνονται για την πρόσφατη θέρμανση του πλανήτη μας, που οφείλεται στο και ορίζεται ως ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣ φαινόμενο του θερμοκηπίου του πλανήτη μας και είναι ισοδύναμο με περίπου 1,1 βαθμούς, μιλώντας πάντοτε για αύξηση σε σχέση με την προβιομηχανική εποχή. Αντίθετα, η αύξηση αυτή της θερμοκρασίας φαίνεται να συσχετίζεται με τη σημαντική αύξηση της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα από περίπου 280ppmv την προβιομηχανική εποχή σε 420-430 ppmv. 

Το χαρακτηριστικό των υδρατμών, που τους διαφοροποιεί από τα υπόλοιπα θερμοκηπικά αέρια, είναι ότι μπορούν να αλλάξουν μορφή. Το νερό μπορεί να βρεθεί στην ατμόσφαιρα σε υγρή, αέρια και στερεή φάση, έχοντας την ικανότητα να μετατραπεί από αέριο σε υγρό σε συγκεκριμένες συνθήκες θερμοκρασίας και πίεσης, που συναντώνται συχνά στην ατμόσφαιρα της Γης. Έτσι όταν το νερό συναντά ψυχρές συνθήκες πέφτει σαν βροχή ή χιόνι, ενώ όταν επικρατούν πιο θερμές συνθήκες εξατμίζεται και ανέρχεται στην ατμόσφαιρα στην αέρια μορφή του (υδρατμοί).

Όπως εξηγεί ο καθηγητής Ατμοσφαιρικής Επιστήμης Kerry Emanouel του MIT στο Climate Portal:

Η διαδικασία αλλαγής του νερού στις διάφορες μορφές του, είναι τόσο γρήγορη που κατά μέσο όρο, ένα μόριο νερού παραμένει στην ατμόσφαιρα μόνο για περίπου δύο εβδομάδες.

Αυτό σημαίνει ότι όσες ποσότητες υδρατμών και να προσθέσουμε, δεν έχουν τη δυνατότητα να παραμείνουν αρκετό καιρό στην ατμόσφαιρα, ώστε να επηρεάσουν το κλίμα του πλανήτη. Όσες ποσότητες υδρατμών και να προσθέταμε στην ατμόσφαιρα, δεν θα μπορούσαν να αλλάξουν την κατάσταση του κλίματος καθώς το πλεόνασμα νερού της ατμόσφαιρας κατακρημνίζεται στο έδαφος, μέσω του κύκλου του νερού. Όπως και πάλι εξηγεί ο κ. Emanouel:

Ακόμη και να διπλασιάζαμε την ποσότητα των υδρατμών στην ατμόσφαιρα, σε περίπου δύο εβδομάδες το πλεόνασμα του νερού θα επέστρεφε με τη μορφή βροχής ή χιονιού και πάλι στους ωκεανούς, στα ποτάμια, στις λίμνες, στους παγετώνες και στα υπόγεια ύδατα.

Αυτό επιβεβαιώνεται και από την μελέτη των Sherwood et al. (2018). Οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει ότι εκπέμπουμε υδρατμούς και μέσω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων μας. Τα ποσά αυτά είναι μικρά σε σχέση με τα ποσά που προέρχονται από την εξάτμιση των ωκεανών αλλά αν συγκριθούν με τις ανθρωπογενείς εκπομπές άλλων θερμοκηπικών αερίων, συμπεριλαμβανομένου του CO₂, οι ποσότητες αυτές είναι μεγάλες. Ωστόσο, αυτό που απέδειξαν μέσω της μελέτης τους (Sherwood et al. (2018)) είναι ότι ακόμη και μία μεγάλη αύξηση στην ποσότητα υδρατμών, που προέρχεται από ανθρωπογενείς δραστηριότητες, θα είχε αμελητέα επιρροή στη θέρμανση του κλίματος.

Όμως, παρόλο που οι υδρατμοί δεν είναι η “κινητήριος δύναμη” της κλιματικής αλλαγής, παίζουν σημαντικό ρόλο στην αύξηση της θερμοκρασίας. Αυτό που έχει παρατηρηθεί είναι ότι λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας του αέρα, η οποία είναι επακόλουθο των αυξημένων συγκεντρώσεων του CO₂, η συγκέντρωση των υδρατμών στην ατμόσφαιρα αυξάνεται. Συνεπώς, καθώς οι υδρατμοί αποτελούν αέριο του θερμοκηπίου, μία αύξηση της ποσότητάς τους οδηγεί σε ακόμη υψηλότερες θερμοκρασίες. Η διαδικασία αυτή αναφέρεται ως θετική ανατροφοδότηση (positive feedback) ενώ περιγράφεται σχηματικά στην Εικόνα 2.

Η αυξημένη συγκέντρωση CO₂ οδηγεί σε αύξηση της θερμοκρασίας του αέρα παγκοσμίως. Λόγω της αύξησης της εξάτμισης και δεδομένου ότι ο θερμότερος αέρας μπορεί συγκρατήσει περισσότερο νερό, τα επίπεδα των υδρατμών στην ατμόσφαιρα αυξάνονται, το οποίο οδηγεί σε περεταίρω αύξηση της θέρμανσης από τα θερμοκηπικά αέρια.

Έτσι, μπορούμε να κατανοήσουμε ότι, παρόλο που οι υδρατμοί είναι όντως το ισχυρότερο αέριο του θερμοκηπίου, η αύξησή τους στην ατμόσφαιρα του πλανήτη δεν οδηγεί την κλιματική αλλαγή αλλά αποτελεί συνέπειά της. Το αέριο του θερμοκηπίου το οποίο οδηγεί την κλιματική αλλαγή είναι το διοξείδιο του άνθρακα. Πιο ειδικά, το CO₂ είναι υπεύθυνο για περίπου το ένα τρίτο της θέρμανσης του πλανήτη, η οποία παρατηρείται λόγω της απελευθέρωσης αερίων του θερμοκηπίου από ανθρώπινες δραστηριότητες.

Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο το CO₂ είναι ο κύριος υπαίτιος της κλιματικής αλλαγής είναι και ο χρόνος παραμονής του στην ατμόσφαιρα. Στον Πίνακα της Εικόνας 3 μπορούμε να παρατηρήσουμε στη δεύτερη στήλη, τον μέσο όρο διάρκειας παραμονής στην ατμόσφαιρα διάφορων αερίων του θερμοκηπίου. Γνωρίζουμε ότι και τα άλλα αέρια του θερμοκηπίου (π.χ. μεθάνιο, υποξείδιο του αζώτου), τα οποία εκπέμπονται από ανθρωπογενείς δραστηριότητες συνεισφέρουν σημαντικά στην κλιματική αλλαγή όμως, αντίθετα με το CO₂, δεν παραμένουν στην ατμόσφαιρα για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα.

Αυτό που διευκρινίζεται είναι ότι δεν είναι εύκολο να προσδιορίσουμε με ακρίβεια το χρόνο παραμονής του CO₂ στην ατμόσφαιρα, καθώς το αέριο δεν καταστρέφεται αλλά ανταλλάσεται μεταξύ ωκεανών – ατμόσφαιρας – εδάφους. Γνωρίζουμε ότι ένα μέσο μόριο CO₂ παραμένει στην ατμόσφαιρα για περίπου 5 χρόνια. Όμως το πρόβλημα εντοπίζεται στο γεγονός ότι οι φυσικοί απορροφητές του άνθρακα όπως για παράδειγμα οι ωκεανοί, παρόλο που απομακρύνουν γρήγορα κάποιες ποσότητες του CO₂, μετά από κάποιο χρονικό διάστημα μερικές από αυτές εκπέμπονται ξανά πίσω στην ατμόσφαιρα. Με αυτόν τον τρόπο οι ανθρώπινες εκπομπές CO₂, οδηγούν σε αυξημένη συγκέντρωση του αερίου στην ατμόσφαιρα για χιλιάδες χρόνια. Η διαδικασία απομάκρυνσης/εισαγωγής του άνθρακα από/προς την ατμόσφαιρα, περιγράφεται από τον κύκλο του άνθρακα, τον οποίο έχουμε αναπτύξει σε παλαιότερο άρθρο μας εδώ.

Οι αυξημένες ποσότητες CO₂ (οι οποίες δεν μπορούν να απορροφηθούν από το περιβάλλον), οδηγούν σε συνεχή αύξηση της συγκέντρωσής του στην ατμόσφαιρα, γεγονός που με τη σειρά του ενισχύει το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Οι υδρατμοί όπως είδαμε και παραπάνω παραμένουν στην ατμόσφαιρα για λίγες ημέρες, ενώ όσες ποσότητες και να προσθέσουμε, αυτές μετά από λίγες ημέρες θα κατακρημνιστούν ως βροχή είτε χιόνι. Έτσι οι υδρατμοί δεν είναι σε θέση να προκαλέσουν την αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας που βιώνουμε.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το CO₂ είναι υπεύθυνο για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Παρόλο που το αέριο είναι απαραίτητο για την ζωή στον πλανήτη μας, οι επιπλέον ποσότητες που απελευθερώνονται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, κυρίως μέσω της καύσης ορυκτών καυσίμων, ενισχύουν το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου “παγιδεύοντας” όλο και περισσότερη θερμότητα στη Γη. Το αποτέλεσμα αυτών των επιπλέον ποσοτήτων CO₂, αλλά και των υπόλοιπων θερμοκηπικών αερίων, είναι η αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας παραπάνω από 1^οC από τα τέλη της δεκαετίας του 1800, γεγονός που επηρεάζει και όλα τα υπόλοιπα αλληλένδετα φυσικά συστήματα του πλανήτη μας. Οι Solomon et al. (2009), απέδειξαν στην μελέτη τους ότι η κλιματική αλλαγή που παρατηρείται λόγω των αυξημένων συγκεντρώσεων CO₂ είναι σε μεγάλο βαθμό μη αναστρέψιμη για τουλάχιστον 1.000 χρόνια μετά τη διακοπή των εκπομπών.

Συμπέρασμα

Ο ισχυρισμός του κ. Κούβελα ότι οι υδρατμοί συμβάλλουν σημαντικά στο φαινόμενο του θερμοκηπίου σε αντίθεση με το CO₂, το οποίο βρίσκεται σε μικρότερη ποσότητα στην ατμόσφαιρα, είναι ελλιπής. Παρόλο που οι υδρατμοί είναι το πιο άφθονο και ισχυρό αέριο του θερμοκηπίου, δεν οδηγούν την κλιματική αλλαγή και την αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας. Γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι οι υδρατμοί κυρίως δημιουργούν το φυσικό φαινόμενο του θερμοκηπίου, όμως το ενισχυμένο (ανθρωπογενές) φαινόμενο αποδίδεται στο CO₂. Αυτό συμβαίνει γιατί οι υδρατμοί έχουν μικρή διάρκεια παραμονής στην ατμόσφαιρα (λίγες ημέρες), σε αντίθεση με το CO₂ του οποίου οι έξτρα ποσότητες που προσθέτουμε θα διατηρήσουν αυξημένη τη συγκέντρωση του για χιλιάδες χρόνια. Ακόμη, αποδεικνύεται ότι η αύξηση της συγκέντρωσης των υδρατμών στην ατμόσφαιρα, οφείλεται στην αύξηση της θερμοκρασίας για την οποία ευθύνεται το CO₂. Δηλαδή η συγκέντρωση των υδρατμών στην ατμόσφαιρα, επηρεάζεται περισσότερο από την θερμοκρασία παρά από τις ανθρώπινες εκπομπές. Έτσι, οι υδρατμοί δεν είναι η κινητήριος δύναμη της κλιματικής αλλαγής, αλλά μία συνέπεια αυτής. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι τα αέρια του θερμοκηπίου (και κυρίως το CO₂), τα οποία εκπέμπουμε μέσω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, είναι οι κύριοι υπαίτιοι της κλιματικής αλλαγής.

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν:

1. https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/
2.https://climate.mit.edu/ask-mit/why-do-we-blame-climate-change-carbon-dioxide-when-water-vapor-much-more-common-greenhouse
3.https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide
4.Solom et al. (2009) Irreversible climate change due to carbon dioxide emissions https://doi.org/10.1073/pnas.0812721106
5.https://science.feedback.org/review/water-vapor-greenhouse-gas-not-major-driver-global-warming/
6. Ahrens, C. Donald Meteorology Today
7.https://www.noaa.gov/jetstream/atmosphere
8. Steven C Sherwood et al 2018 Environ. Res. Lett. 13 104006 DOI 10.1088/1748-9326/aae018 The global warming potential of near-surface emitted water vapour
9.Held & Soden (2000) Water Vapor Feedback and Global Warming https://doi.org/10.1146/annurev.energy.25.1.441
10.https://gml.noaa.gov/education/behind_the_scenes/whymeasure.html
11.Manson Inman (2008) Carbon is forever