Ευαίσθητο περιεχόμενο
Ευαίσθητο περιεχόμενο
Ευαίσθητο περιεχόμενο
Ευαίσθητο περιεχόμενο
Ευαίσθητο περιεχόμενο
Το παρόν report δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος ClimateCheckGROW, το οποίο σχεδίασαν και υλοποιούν τα Ellinika Hoaxes, με στόχο την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης γύρω από περιβαλλοντικά ζητήματα. Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται από το Παγκόσμιο Δίκτυο Οργανισμών Ελέγχου Γεγονότων (IFCN) στο πλαίσιο του Global Fact Check Fund.
1. Εισαγωγή
H κλιματική παραπληροφόρηση παραμένει ένα από τα πλέον σοβαρά ζητήματα παραπληροφόρησης στην Ευρώπη. Έχοντας εντοπίσει την ανάγκη κατάρριψης παραπλανητικών ισχυρισμών που σχετίζονται με το περιβάλλον και την κλιματική αλλαγή, τα Ellinika Hoaxes υλοποιούν από τον Δεκέμβριο του 2024 το πρόγραμμα ClimateCheckGROW, μέσω του οποίου επικεντρώνονται στην κατάρριψη σχετικών ισχυρισμών που κυκλοφορούν στην Ελλάδα, μέσα από άρθρα ελέγχου γεγονότων (fact-checks) καθώς και επεξηγηματικά άρθρα (explainers).
Στο παρόν report παρουσιάζονται οι σχετικοί παραπλανητικοί ισχυρισμοί που τα Ellinika Hoaxes εντόπισαν κατά την περίοδο μεταξύ Ιανουαρίου και Μαΐου 2025, με τις αντίστοιχες καταρρίψεις τους. Στο πρώτο μέρος του γίνεται μια εισαγωγή στο φαινόμενο της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής (η αμφισβήτηση της οποίας αποτελεί βασικό στοιχείο της παραπληροφόρησης που αφορά το κλίμα), καθώς και μια παρουσίαση στοιχείων γύρω από τη σχετική παραπληροφόρηση.
Κατά την πρώτη φάση του προγράμματος (Δεκέμβριος 2024 – Μάιος 2025), συντάχθηκαν συνολικά 27 άρθρα ελέγχου γεγονότων, καθώς και 4 επεξηγηματικά άρθρα. Οι θεματικές που καλύφθηκαν περιλάμβαναν την υποβάθμιση των αιτιών που συμβάλλουν στην κλιματική αλλαγή, παραπλανητικούς ισχυρισμούς που βασίζονται σε παρερμηνείες σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), την έκταση των πάγων στην Ανταρκτική και την Αρκτική καθώς και τις κλιματικές τάσεις στις πολικές περιοχές, την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στη γεωργία και την επισιτιστική ασφάλεια, και ισχυρισμούς που υποβαθμίζουν ή αρνούνται τη σύνδεση της κλιματικής αλλαγής με την αυξανόμενη ένταση και συχνότητα των καταστροφικών πυρκαγιών παγκοσμίως. Επιπλέον, την περίοδο αναφοράς, εντοπίστηκε και παραπληροφόρηση από την αντίθετη πλευρά του φάσματος, δηλαδή ισχυρισμοί που, αν και δεν αρνούνται την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής, υιοθετούν υπερβολικά ή αβάσιμα κινδυνολογικά σενάρια περί επικείμενης καταστροφής και “συντέλειας του κόσμου”.
Οι παραπάνω ισχυρισμοί, κατά την εξεταζόμενη περίοδο, διαδόθηκαν στη χώρα κυρίως από χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή ξεκίνησαν από λογαριασμούς ή σελίδες κοινωνικών δικτύων του εξωτερικού και σταδιακά μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα. Επιπλέον, ρόλο στη διάδοσή τους διαδραμάτισαν και εναλλακτικά μέσα ενημέρωσης, τα οποία συχνά διασπείρουν παραπληροφόρηση, όχι μόνο σε ζητήματα που σχετίζονται με το κλίμα αλλά και σε άλλες θεματικές. Παρ’ όλα αυτά, υπήρξε και τουλάχιστον μία περίπτωση κατά την οποία ψευδής ισχυρισμός αναπαράχθηκε και από ενημερωτικές ιστοσελίδες υψηλού κύρους στην Ελλάδα. Παραπλανητικοί ισχυρισμοί προήλθαν επίσης και από πολιτικά πρόσωπα, τόσο στην Ελλάδα, όπως αρχηγοί κομμάτων που εξέφρασαν ανακριβείς θέσεις στη Βουλή, όσο και στο εξωτερικό, όπως ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ. Αντίστοιχες δηλώσεις έχουν γίνει και από ειδικούς στον χώρο των επιστημών τους κλίματος, οι θέσεις των οποίων όμως είτε έχουν επικριθεί από την επιστημονική κοινότητα, είτε έχουν προβεί επανειλημμένα στη διάδοση παραπλανητικών ισχυρισμών που εμπίπτουν στο αφήγημα της άρνησης της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, παραπληροφόρηση έχει προκύψει και από δημόσια πρόσωπα, μέσα από δηλώσεις τους στην τηλεόραση ή μέσα από ταινίες και ντοκιμαντέρ.
2. Η κλιματική αλλαγή ως πραγματικότητα και οι επιπτώσεις της
H κλιματική αλλαγή αποτελεί αναμφίβολα ένα σύνθετο φαινόμενο με πολλαπλές επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή. Παρ’ ότι κάποιοι εξακολουθούν να την αντιμετωπίζουν ως μελλοντικό σενάριο, η διεθνής επιστημονική κοινότητα την έχει καταστήσει αδιαμφισβήτητη ενώ οι συνέπειές της είναι ήδη εμφανείς σε παγκόσμια κλίμακα, επιφέροντας μόνιμες αλλαγές στα κλιματικά και περιβαλλοντικά πρότυπα του πλανήτη μας.
Σύμφωνα με την Έκτη Έκθεση Αξιολόγησης της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Αλλαγή του Κλίματος (Intergovernmental Panel on Climate Change) των Ηνωμένων Εθνών, είναι πλέον σαφές ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει προκαλέσει αύξηση της θερμοκρασίας, τόσο στην ατμόσφαιρα όσο και στους ωκεανούς και στην ξηρά (IPCC, AR6 SPM). Ενδεικτικό στοιχείο αποτελεί η άνοδος της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας, η οποία έχει ήδη αυξηθεί κατά περίπου 1,1°C σε σύγκριση με τα προβιομηχανικά επίπεδα (1850–1900) (IPCC, AR6 SPM). Πιο πρόσφατα, η περίοδος 2015–2022 καταγράφηκε ως η θερμότερη οκταετία στην ιστορία, με κάθε ένα από αυτά τα έτη να παρουσιάζει θερμοκρασίες τουλάχιστον κατά 1°C υψηλότερες από τη μέση τιμή της προβιομηχανικής εποχής. Η παρατηρούμενη αυτή υπερθέρμανση δεν έχει προηγούμενο ούτε σε διάρκεια αλλά ούτε και σε ρυθμό εδώ και χιλιετίες (IPCC, AR6 SPM).
Ως συνέπεια της αυξανόμενης υπερθέρμανσης του πλανήτη, η οποία οφείλεται στην κλιματική αλλαγή, έχει παρατηρηθεί αύξηση στη συχνότητα και την ένταση ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως είναι οι καύσωνες, οι έντονες βροχοπτώσεις, οι ξηρασίες και οι ισχυροί τροπικοί κυκλώνες (IPCC, AR6 SPM). Παράλληλα, η παγκόσμια μέση στάθμη της θάλασσας έχει ανέβει κατά περίπου 20 cm από το 1900 μέχρι σήμερα, με τον ρυθμό ανόδου να επιταχύνεται τις τελευταίες δεκαετίες (IPCC, AR6 SPM), ενώ έχουν ήδη προκληθεί εκτεταμένες ζημιές σε οικοσυστήματα ξηράς και ωκεανών και αρνητικές επιπτώσεις στις ανθρώπινες κοινωνίες (IPCC, AR6 SPM). Κάθε χρόνο εκτιμάται ότι εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως πλήττονται από φαινόμενα όπως η επισιτιστική ανασφάλεια, η λειψυδρία ή ακόμη και από απώλειες κατοικιών και ζώων λόγω πλημμυρών, πυρκαγιών και καταιγίδων, με τις πλέον ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες (π.χ. φτωχές κοινότητες, μικροκαλλιεργητές, κάτοικοι νησιωτικών και παράκτιων περιοχών) να υφίστανται τα βαρύτερα πλήγματα.
Όλες αυτές οι επιπτώσεις γίνονται φανερές σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς η Ευρώπη θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη ήπειρο και ήδη υφίσταται δυσανάλογες επιπτώσεις από την κλιματική αλλαγή (EEA, 2024). Τα τελευταία χρόνια έχει βιώσει αλλεπάλληλους καύσωνες, ξηρασίες, πυρκαγιές και πλημμύρες-ρεκόρ, ενδείξεις ότι ακόμη και μια περιορισμένη περαιτέρω αύξηση της θερμοκρασίας θα εντείνει αυτά τα φαινόμενα. Μάλιστα, πολλοί από τους κλιματικούς κινδύνους που αντιμετωπίζει η Ευρώπη έχουν ήδη φτάσει σε κρίσιμα επίπεδα και ενδέχεται να αποδειχθούν καταστροφικοί, αν δε ληφθούν άμεσα μέτρα προσαρμογής (EEA, 2024).
Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι η πραγματικότητα της κλιματικής αλλαγής και οι επιπτώσεις της, τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι πλέον σαφείς και επιστημονικά τεκμηριωμένες. Πρόκειται για μια εξελισσόμενη κρίση με σοβαρές επιπτώσεις, η οποία αποτελεί επείγουσα πρόκληση για την ανθρωπότητα.
Ανταποκρινόμενη στην κλιματική κρίση, η παγκόσμια κοινότητα έχει αναλάβει πρωτοβουλίες για τον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής με χαρακτηριστικότερη τη Συμφωνία του Παρισιού (Paris Agreement). Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, στο επίκεντρο σχετικών προσπαθειών βρίσκεται η ευρωπαϊκή συμφωνία “European Green Deal”, η οποία φιλοδοξεί να καταστήσει την Ευρώπη την πρώτη κλιματικά ουδέτερη ήπειρο έως το 2050, επαναπροσδιορίζοντας το μοντέλο ανάπτυξης και ενέργειας των κρατών-μελών.
3. Αντιλήψεις των πολιτών για την κλιματική αλλαγή στην Ευρώπη και την Ελλάδα
Τα διαθέσιμα δεδομένα από την Ευρώπη και την Ελλάδα καταδεικνύουν ότι η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών όχι μόνο αποδέχεται την πραγματικότητα του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής αλλά και εκφράζει την ανάγκη για άμεση και ουσιαστική δράση απέναντί του. Αντίθετα, η πλήρης άρνηση της κλιματικής αλλαγής φαίνεται να περιορίζεται σε μια μικρή μειοψηφία του πληθυσμού.
3.1 Τι ισχύει στην Ευρώπη
Σύμφωνα με διαθέσιμα δεδομένα, όλα δείχνουν ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες αναγνωρίζουν τη σοβαρότητα των συνεπειών που επιφέρει η κλιματική αλλαγή.
Ενδεικτικά, σε πανευρωπαϊκή δημοσκόπηση που διεξήχθη το 2023, το 93% των πολιτών της Ε.Ε. δήλωσε ότι θεωρεί την κλιματική αλλαγή σοβαρό πρόβλημα, ενώ το 77% την αξιολόγησε ως «πολύ σοβαρό» (EC, 2023). Επίσης, σύμφωνα με την ίδια έρευνα που αντλεί δεδομένα από το Ευρωβαρόμετρο (Ιούνιος 2023), ενός εργαλείου δημοσκοπήσεων το οποίο χρησιμοποιεί η Ε.Ε. ώστε να παρακολουθεί την κατάσταση της κοινής γνώμης σε καίρια ζητήματα, η κλιματική αλλαγή κατατάσσεται ως το τρίτο σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο κόσμος, μετά τη φτώχεια/πείνα και τις ένοπλες συγκρούσεις.
Ανάλογα ευρήματα καταγράφονται και σε έρευνα της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ) το 2024, στην οποία η κλιματική αλλαγή αναδείχθηκε ως η δεύτερη μεγαλύτερη πρόκληση για τα κράτη-μέλη, μετά την αύξηση του κόστους διαβίωσης. Παράλληλα, το 85% των Ευρωπαίων δήλωσε ότι απαιτούνται επενδύσεις άμεσα για την έγκαιρη προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, προκειμένου να αποφευχθούν μεγαλύτερα κόστη στο μέλλον (European Investment Bank).
Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι οι Ευρωπαίοι όχι μόνο ανησυχούν έντονα για το κλίμα αλλά και υποστηρίζουν μέτρα αντιμετώπισής της κλιματικής αλλαγής, με το 88% να συμφωνεί στη μείωση των εκπομπών προς έναν κλιματικά ουδέτερο στόχο το 2050, ενώ το 87% θεωρεί σημαντική την αύξηση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και το 86% υποστηρίζει τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης έως το 2030 (Climate Action).
3.2 Τι ισχύει στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με δημοσκοπήσεις, η εικόνα γύρω από τις αντιλήψεις των πολιτών στο ζήτημα της κλιματικής αλλαγής δείχνει ότι γενικά οι Έλληνες αποδέχονται την ύπαρξη του φαινομένου. Παρ’ όλα αυτά, σε πιο εξειδικευμένα ερωτήματα το τοπίο φαίνεται να είναι πιο θολό.
Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, εννέα στους δέκα Έλληνες θεωρούν την κλιματική αλλαγή σοβαρή απειλή τόσο για τη χώρα όσο και για τον πλανήτη. Συγκεκριμένα, σε έρευνα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), καταγράφηκε ότι περίπου το 90% των ερωτηθέντων στην Ελλάδα αξιολογούν την κλιματική αλλαγή ως «μεγάλη απειλή», ποσοστό από τα υψηλότερα μεταξύ των ανεπτυγμένων χωρών (OECD, 2023). Αντίστοιχα ευρήματα παρουσιάζει και η προαναφερθείσα ετήσια δημοσκόπηση της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ), όπου σχεδόν 9 στους 10 Έλληνες αναγνωρίζουν την ανάγκη τροποποίησης του τρόπου ζωής για την προσαρμογή στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης (EIB, 2024). Σε αντίστοιχη έρευνα, η οποία διεξήχθη από την Greenpeace για την Ελλάδα το 2024, η πλειοψηφία των ερωτηθέντων (περ. 70%) συμφωνεί ότι η κλιματική κρίση είναι υπαρκτή και επηρεάζει αρνητικά την ποιότητα ζωής. Σε έρευνα της διαΝΕΟσις (2024), η ελληνική κοινή γνώμη εμφανίζεται ιδιαίτερα ανήσυχη για τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, με το 43% να δηλώνει ότι η ζωή του έχει ήδη επηρεαστεί αρνητικά και το 44,6% να θεωρεί ότι θα επηρεαστεί αρνητικά στο μέλλον. Μόνο ένα 11% πιστεύει ότι η ζωή του δε θα επηρεαστεί, γεγονός που υποδηλώνει ευρεία συνειδητοποίηση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης στην καθημερινότητα.
Σύμφωνα και πάλι με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕπ), οι Έλληνες φαίνεται να διαθέτουν ικανοποιητικό επίπεδο γνώσης γύρω από βασικές πτυχές του φαινομένου, καθώς το 80% γνωρίζει ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη οφείλεται κυρίως σε ανθρώπινες δραστηριότητες, ενώ μόλις ένα μικρό μειοψηφικό ποσοστό (6%) θεωρεί λανθασμένα ότι «η κλιματική αλλαγή αποτελεί μία “φάρσα”» (EIB, 2024).
Η εικόνα αυτή, ωστόσο, ανατρέπεται από την προαναφερθείσα δημοσκόπηση της διαΝΕΟσις. Σε αυτή βλέπουμε ότι, ενώ οι Έλληνες πολίτες αποδέχονται βασικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, διχάζονται για το αν η κλιματική αλλαγή είναι ανθρωπογενές – φυσικό και πραγματικό φαινόμενο ή αν είναι εφεύρημα των πλούσιων χωρών έναντι των πιο αδύναμων, με το 48,5% να υιοθετεί το εν λόγω παραπλανητικό αφήγημα.
Ο κ. Παναγής Παναγιωτόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ, σε ανάλυση των αποτελεσμάτων της δημοσκόπησης της διαΝΕΟσις, αποδίδει την παραπάνω αναντιστοιχία (αποδοχή των επιπτώσεων αλλά και αποδοχή του αφηγήματος περί εφευρήματος των πλούσιων χωρών) όχι σε σχηματισμένο, συγκροτημένο και συμπαγές ιδεολογικό ρεύμα κλιματικού σκεπτικισμού, αλλά σε μια μορφή αμφιβολίας απέναντι στους επίσημους και επιστημονικούς λόγους, η οποία, όπως επεξηγεί, συναντάται σε όλες τις σύγχρονες δημοκρατίες.
4. Αύξηση της παραπληροφόρησης σε ζητήματα σχετικά με το κλίμα και το περιβάλλον
Παρ’ ότι τα στοιχεία δείχνουν ότι το ευρωπαϊκό κοινό δεν ενστερνίζεται διαδεδομένα αφηγήματα κλιματικού σκεπτικισμού (όπως καθαυτή την άρνηση της κλιματικής αλλαγής), όπως ήδη αναφέραμε, η παραπληροφόρηση γύρω από το κλίμα τείνει να αυξάνεται. Όπως προκύπτει από τις μηνιαίες αναλύσεις του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (EDMO), το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής κατατάσσεται σταθερά στις υψηλότερες θέσεις.
Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τις τελευταίες εκθέσεις του οργανισμού, οι οποίες καλύπτουν την περίοδο από τον Δεκέμβριο του 2024 έως και τον Μάιο του 2025, η κλιματική αλλαγή καταλαμβάνει κατά μέσο όρο τη δεύτερη θέση στη θεματολογία της παραπληροφόρησης. Τη σημαντικότητα και την ένταση του φαινομένου επιβεβαιώνουν και τα στατιστικά στοιχεία του αποθετηρίου fact-checking άρθρων Elections24Check, πρωτοβουλίας του EFCSN στο πλαίσιο των Ευρωεκλογών του προηγούμενου έτους, η οποία υπήρξε ενεργή από τον Φεβρουάριο έως και τον Αύγουστο του 2024. Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, για την εν λόγω χρονική περίοδο, τα άρθρα που εστίαζαν στην κατάρριψη ψευδών ή παραπλανητικών ισχυρισμών για το κλίμα κυριάρχησαν, καταλαμβάνοντας την πρώτη θέση.
Σε ό,τι έχει να κάνει με τον αντίκτυπο της παραπληροφόρησης στον πραγματικό κόσμο, αν και τα αποτελέσματά της εξαρτώνται συχνά από προϋπάρχουσες πεποιθήσεις και ευρύτερους κοινωνικούς παράγοντες, η παραπλανητική πληροφόρηση για την κλιματική αλλαγή μπορεί να διαβρώσει την εμπιστοσύνη του κοινού στην επιστήμη, να επηρεάσει συναισθηματικές και γνωστικές αντιδράσεις, να διαμορφώσει πολιτικές στάσεις και διαδικασίες λήψης αποφάσεων και να ενισχύσει τον σκεπτικισμό μέσω κοινωνικών και ιδεολογικών μηχανισμών (International Panel on the Information Environment, 2025).
Για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης γύρω από την κλιματική αλλαγή έχουν υπάρξει σχετικές πρωτοβουλίες, όπως το EuroClimateCheck και το Climate Facts Europe, έργα του EFCSN, τα οποία αποσκοπούν στην ενίσχυση της αξιοπιστίας της δημόσιας πληροφόρησης σχετικά με την κλιματική κρίση.
Στην Ελλάδα, όπως θα δούμε παρακάτω, συναντάμε τόσο “παραδοσιακούς” παραπλανητικούς ισχυρισμούς κλιματικού σκεπτικισμού (π.χ. πλήρη άρνηση της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής), όσο και πιο αναπτυγμένες μορφές σκεπτικισμού που δίνουν έμφαση στην υποβάθμιση των επιπτώσεών της, στην απόρριψη των προσπαθειών αντιμετώπισής της (πχ. ΑΠΕ) ως αναποτελεσματικές και στην παρουσίαση της επιστήμης του κλίματος ως αναξιόπιστης*.
*Από τον παραδοσιακό κλιματοσκεπτικισμό σε νέες μορφές
Η άνοδος και η διασπορά μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εναλλακτικών μορφών κλιματοσκεπτικισμού, οι οποίες επικεντρώνονται στην υποβάθμιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, των προσπαθειών αντιμετώπισής της ή και στην πλήρη απαξίωση της επιστήμης του κλίματος, είναι ένα αναδυόμενο φαινόμενο, σύμφωνα με έρευνα του Center for Countering Digital Hate (CCDH).
Η έρευνα, η οποία επικεντρώθηκε σε περιεχόμενο στο YouTube, κατέδειξε την άνοδο τέτοιου είδους σκεπτικισμού στην πλατφόρμα τα τελευταία πέντε χρόνια. Το CCDH συγκεντρώνει αυτή τη νέα αμφισβήτηση κάτω από τον όρο «New Denial», τον οποίο ο CEO του οργανισμού, Imran Ahmed, παραθέτει ως “μετατόπιση από την απόρριψη της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής σε επιθέσεις κατά της επιστήμης του κλίματος και των επιστημόνων, καθώς και σε ρητορική που υπονομεύει την εμπιστοσύνη στις λύσεις για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης”.
Αυτό που το CCDH αποκαλεί «New Denial» φέρει πολλά από τα χαρακτηριστικά αυτών που οι επιστήμες του κλίματος και της ψυχολογίας έχουν προσδιορίσει ως impact skepticism (σκεπτικισμό αντίκτυπου) και response skepticism (σκεπτικισμό αντίδρασης). Αυτές οι μορφές κλιματοσκεπτικισμού αμφισβητούν, αντίστοιχα, τη σοβαρότητα των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής ή την αποτελεσματικότητα των προσπαθειών για την αντιμετώπισή της.
Ενδείξεις ύπαρξης αυτών των νέων μορφών σκεπτικισμού εντοπίζουμε και στην Ελλάδα, όπου, όπως θα δούμε στην ανάλυση των ισχυρισμών που εντοπίστηκαν κατά την εξεταζόμενη περίοδο, πολλοί ήταν αυτοί που εύκολα θα μπορούσαν να εμπίπτουν στην κατηγορία του «New Denial». Ακόμη, αντίστοιχες ενδείξεις επιρροής της νέας αυτής άρνησης στο ελληνικό κοινό συναντάμε και στις προαναφερθείσες δημοσκοπήσεις. Για παράδειγμα, παρ’ ότι στην έρευνα της διαΝΕΟσις του 2024 ο αέρας ήταν η δεύτερη πιο δημοφιλής απάντηση όταν οι συμμετέχοντες ρωτήθηκαν ποιον φυσικό πόρο πρέπει να αξιοποιήσει κατά προτεραιότητα η Ελλάδα για την παραγωγή ενέργειας, στην έρευνα της διαΝΕΟσις του 2022, το 31,3% των ερωτηθέντων συμφωνούσε με τον ισχυρισμό ότι «αντί να βοηθούν το περιβάλλον, οι ανεμογεννήτριες το επιβαρύνουν». Παράλληλα, το 22,8% ούτε συμφωνούσε ούτε διαφωνούσε, ενώ το 38,2% διαφωνούσε. Επιπλέον, όταν οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να τοποθετηθούν απέναντι στη φράση «έχει παρατηρηθεί ότι μετά από καταστροφικές πυρκαγιές στα δάση φυτρώνουν ανεμογεννήτριες», περισσότεροι από τους μισούς (55,1%) συμφώνησαν, ένα ποσοστό που αναδεικνύει τη διάδοση του αφηγήματος ότι οι ανεμογεννήτριες εγκαθίστανται σε καμένες περιοχές, ένα παραπλανητικό αφήγημα που συναντάται συχνά στην Ελλάδα. Όλα αυτά τη στιγμή που έρευνες (ενδεικτικά Ioannidis et al. και EC, 2023) δείχνουν ότι το ελληνικό κοινό είναι γενικά θετικό προς τις ΑΠΕ και αναγνωρίζει την αναγκαιότητα ύπαρξής τους.
5. Παραπλανητικοί ισχυρισμοί που κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα σχετικά με την κλιματική αλλαγή
Στην Ελλάδα, κατά την περίοδο Δεκεμβρίου 2024 – Μαΐου 2025, η πλειονότητα των ψευδών ή παραπλανητικών ισχυρισμών εστίαζε είτε στην υποβάθμιση των παραγόντων που συμβάλλουν στην κλιματική αλλαγή, με ιδιαίτερη έμφαση σε αφηγήματα που υποστήριζαν ότι το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) δεν συμβάλλει στην υπερθέρμανση του πλανήτη είτε στην αμφισβήτηση της ίδιας της ύπαρξης του φαινομένου.
Παράλληλα, διακινήθηκαν παραπλανητικοί ισχυρισμοί που βασίζονταν σε παρανοήσεις σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), την έκταση των πάγων στην Ανταρκτική και την Αρκτική και, ευρύτερα, τις κλιματικές τάσεις στις πολικές περιοχές. Ανάλογα αφηγήματα περιλάμβαναν μύθους γύρω από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στη γεωργία και την επισιτιστική ασφάλεια, καθώς και ισχυρισμούς που επιχειρούσαν να μειώσουν ή να αρνηθούν τη σύνδεση της κλιματικής αλλαγής με την αυξανόμενη ένταση και συχνότητα των καταστροφικών πυρκαγιών παγκοσμίως.
Την ίδια περίοδο καταγράφηκε επίσης διασπορά θεωριών συνωμοσίας, οι οποίες απέδιδαν καιρικά ή γεωφυσικά φαινόμενα σε σκόπιμες ανθρώπινες παρεμβάσεις. Τέλος, παρατηρήθηκε και παραπληροφόρηση η οποία βρίσκεται στον αντίποδα της άρνησης της κλιματικής αλλαγής, με υπερβολικούς ή αβάσιμους ισχυρισμούς για επικείμενες καταστροφές, συντέλεια του κόσμου ή ακραία σενάρια κινδυνολογίας γύρω από το κλίμα και τα φυσικά φαινόμενα.
Στην επόμενη ενότητα, η οποία αποτελεί τον πυρήνα του παρόντος report, ακολουθούν οι ισχυρισμοί ταξινομημένοι θεματικά, ανάλογα με το περιεχόμενο και το αντικείμενό τους.
5.1 Άρνηση – υποβάθμιση της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής
Στο πλαίσιο της υποβάθμισης της κλιματικής αλλαγής, κυκλοφόρησαν ισχυρισμοί οι οποίοι επιχειρούν να αρνηθούν ή να υποβαθμίσουν την ανθρώπινη επίδραση στο κλίμα, επαναλαμβάνοντας γνωστές θέσεις κλιματοσκεπτικισμού.
Συγκεκριμένα, τον Ιανουάριο του 2025, κυκλοφόρησε σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην Ελλάδα ο ισχυρισμός ότι η κλιματική αλλαγή οφείλεται αποκλειστικά σε μεταβολές της ηλιακής ακτινοβολίας και όχι στην αύξηση της συγκέντρωσης διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) στην ατμόσφαιρα. Ωστόσο, αυτός ο ισχυρισμός δεν τεκμηριώνεται επιστημονικά. Μάλιστα, ο ισχυρισμός ότι η κλιματική αλλαγή οφείλεται στον ήλιο έχει εντοπιστεί και καταρριφθεί στο παρελθόν από τα Ellinika Hoaxes, το 2022.
Η σύνδεση μεταξύ του CO₂ και της υπερθέρμανσης του πλανήτη είναι γνωστή από τα μέσα του 19ου αιώνα, καθώς το CO₂ δρα ως αέριο του θερμοκηπίου, παγιδεύoντας θερμότητα στην ατμόσφαιρα και συμβάλλει άμεσα στην άνοδο της θερμοκρασίας της επιφάνειας της Γης. Αν και άλλα αέρια συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου, το διοξείδιο του άνθρακα είναι ο βασικός παράγοντας, λόγω της υψηλής συγκέντρωσής του και της μεγάλης διάρκειας παραμονής του στην ατμόσφαιρα (Σχήμα 1).
Ο ισχυρισμός ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη οφείλεται αποκλειστικά στην ηλιακή ακτινοβολία επανεμφανίστηκε λίγες ημέρες αργότερα σε αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – αυτή τη φορά από διαφορετικές πηγές – εμπλουτισμένος με τον ισχυρισμό ότι η υπερθέρμανση συνδέεται με τη μείωση της νεφοκάλυψης.
Παράλληλα, προωθήθηκε και ο ισχυρισμός ότι οι αγελάδες συμβάλλουν περισσότερο στην υπερθέρμανση του πλανήτη από ότι οι ανθρωπογενείς εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα (CO₂).
Στην πραγματικότητα, όμως, ούτε η ηλιακή ακτινοβολία ούτε η ενδεχόμενη μείωση της νεφοκάλυψης είναι ικανές, από μόνες τους, να εξηγήσουν τη ραγδαία άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας, ενώ επιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι, ενώ η μαζική εκτροφή βοοειδών συμβάλλει πράγματι στις εκπομπές μεθανίου (ενός ισχυρού αερίου του θερμοκηπίου) η συνολική επίδρασή της είναι σημαντικά μικρότερη σε σύγκριση με τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) που προέρχονται από άλλες ανθρωπογενείς δραστηριότητες.
Τον ίδιο μήνα κυκλοφόρησε μια σειρά ισχυρισμών που προέρχονταν από παλαιότερη συνέντευξη του 47ου Προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, στον Λευκό Οίκο, ο οποίος έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι δεν πιστεύει στην ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής.
Όπως γίνεται φανερό στο παραπάνω βίντεο, ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, στην προσπάθειά του να υπονομεύσει την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής, υποστήριξε ότι οι επιστήμονες εγκατέλειψαν τον όρο “παγκόσμια υπερθέρμανση” (“global warming”), επιχειρώντας να παρουσιάσει την αλλαγή στην ορολογία ως ένδειξη ασυνέπειας ή παραπλάνησης του κοινού. Ανέφερε, μεταξύ άλλων, ότι “παλαιότερα η επιστημονική κοινότητα μιλούσε για υπερθέρμανση”, παρ’ ότι, όπως ισχυρίστηκε, ορισμένες περιοχές εμφανίζουν ψυχρότερες συνθήκες, ή ότι κατά τη δεκαετία του 1920 υπήρχαν επιστημονικές προβλέψεις για επικείμενη ψύξη του πλανήτη. Παρ’ ότι η ορολογία πράγματι μετατοπίστηκε από τον όρο “παγκόσμια υπερθέρμανση” στον ευρύτερο όρο “κλιματική αλλαγή”, αυτό δεν αντανακλά κάποια αποδοχή λανθασμένων επιστημονικών προβλέψεων αλλά έγινε προκειμένου να περιγραφεί πιο ολοκληρωμένα το σύνολο των μεταβολών στο κλιματικό σύστημα, πέρα από την αύξηση της θερμοκρασίας. Επιπλέον, δεν υπήρξε ποτέ επιστημονική συναίνεση περί επικείμενης εισόδου σε νέα εποχή παγετώνων κατά τον 20o αιώνα, όπως λανθασμένα υποστήριξε.
Επίσης, κατά τη διάρκεια της ίδιας συνέντευξης ο Ντόναλντ Τραμπ είχε ισχυριστεί πως “το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής είναι υπερβολικό” επειδή, κατά τα λεγόμενά του, “η στάθμη της θάλασσας θα ανέβει μόλις ένα τέταρτο της ίντσας σε 500 χρόνια”. Παρ’ όλα αυτά, ο αριθμός αυτός είναι αβάσιμος καθώς στην πραγματικότητα η μέση στάθμη της θάλασσας έχει ήδη ανέβει περίπου 21 εκατοστά από το 1900 (8-9 ίντσες) και ο ρυθμός ανόδου έχει επιταχυνθεί τα τελευταία χρόνια, με προβλεπόμενη άνοδο της τάξης δεκάδων εκατοστών έως ένα μέτρο μέσα στον 21ο αιώνα. Έτσι, η παρουσίαση μιας ανεπαίσθητης ανόδου 1/4 ίντσας σε αιώνες παραπλανεί το κοινό σχετικά με την πραγματική απειλή.
Ακόμη, ο Ντόναλντ Τραμπ αναφέρθηκε και στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), και ειδικότερα στις ανεμογεννήτριες, μια θεματική που, όπως θα δούμε αναλυτικά στη συνέχεια, αποτελεί πεδίο διάδοσης πλήθους παραπλανητικών ισχυρισμών και στην Ελλάδα. Συγκεκριμένα, υποστήριξε ότι “οι ανεμογεννήτριες είναι αναποτελεσματικές και καταστροφικές για το περιβάλλον, σκοτώνοντας πουλιά”. Ωστόσο, τα επιχειρήματα αυτά αντικρούονται, καθώς η αιολική ενέργεια αποτελεί πλέον αποδοτική τεχνολογία με αυστηρές περιβαλλοντικές προδιαγραφές, ενώ οι αναφορές στους θανάτους πουλιών είναι διογκωμένες και δεν συγκρίνονται με τις επιπτώσεις άλλων ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
Έναν μήνα αργότερα, τον Φεβρουάριο, κυκλοφόρησε ένας ακόμη ψευδής ισχυρισμός που θέλει τον όρο της “κλιματικής αλλαγής” να εμφανίζεται ξαφνικά ως “κατασκεύασμα” των ΜΜΕ και ότι η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) δεν διαδραματίζει ρόλο στην υπερθέρμανση, αλλά αντίθετα «μαζί με το νερό συναποτελούν τη δημιουργία της ίδιας της ζωής». Όμως, στην πραγματικότητα, η έννοια της κλιματικής αλλαγής κάθε άλλο παρά νέα είναι, καθώς η επιστημονική κοινότητα μελετά τις κλιματικές μεταβολές και την επίδραση του ανθρώπου σε αυτές εδώ και δεκαετίες. Επιπλέον, υπογραμμίζεται ότι ενώ το διοξείδιο του άνθρακα είναι πράγματι απαραίτητο για τη ζωή, αυτό δε συνεπάγεται ότι η διαρκής αύξησή του είναι ακίνδυνη. Αντιθέτως, η υπερβολική συσσώρευση διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) στην ατμόσφαιρα διαταράσσει την ενεργειακή ισορροπία του πλανήτη, οδηγώντας σε υπερθέρμανση.
Στις αρχές Απριλίου 2025 διακινήθηκε ένας ακόμη ισχυρισμός που εστίαζε στο διοξείδιο του άνθρακα (CO₂). Συγκεκριμένα, προβλήθηκε η παραπλανητική θέση ότι η αύξηση της θερμοκρασίας προηγείται της αύξησης του CO₂ και, συνεπώς, ότι το CO₂ δεν μπορεί να είναι η αιτία της υπερθέρμανσης, αλλά αντίθετα αποτελεί αποτέλεσμά της. Στην πραγματικότητα, αν και σε ορισμένες περιόδους του παρελθόντος η θερμοκρασία προηγήθηκε της αύξησης του CO₂, αυτό δεν αναιρεί τη συμβολή του στην υπερθέρμανση. Το CO₂ ενίσχυσε τη θέρμανση, ενώ σήμερα οι ανθρωπογενείς εκπομπές CO₂ προηγούνται και αποτελούν τον βασικό παράγοντα της κλιματικής αλλαγής.
Στα τέλη του ίδιου μήνα διακινήθηκε ένας παρόμοιος ισχυρισμός που υποστήριξε ότι το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) δεν μπορεί να προκαλέσει υπερθέρμανση του πλανήτη, τυφώνες, περισσότερη βροχή ή περισσότερες ξηρασίες, αλλά, αντίθετα, υποτίθεται πως αποτελεί ένα αέριο που “δίνει ζωή” στον πλανήτη και την ανθρωπότητα. Κάτι τέτοιο, όμως, όπως είδαμε και παραπάνω, δεν ισχύει.
Τέλος, στο πλαίσιο της αμφισβήτησης της κλιματικής αλλαγής, τον Μάιο κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι δήθεν δεν υπάρχουν ενδείξεις πως η κλιματική αλλαγή μπορεί να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις ή ότι το διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) δεν σχετίζεται με τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Όμως, αυτό που ισχύει είναι ότι η κλιματική αλλαγή είναι ήδη σε εξέλιξη, καθώς η μέση θερμοκρασία της Γης έχει αυξηθεί κατά περίπου 1,1°C σε σύγκριση με τα προβιομηχανικά επίπεδα (γράφημα 3), με απτά αποτελέσματα όπως η άνοδος της στάθμης της θάλασσας και οι αλλαγές στα καιρικά πρότυπα.
5.2 Μύθοι και παρανοήσεις σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ)
Παράλληλα με τους ισχυρισμούς που αμφισβητούν την ίδια την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής, στην Ελλάδα διακινήθηκαν επίσης παρανοήσεις και ψευδείς ισχυρισμοί σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), όπως η αιολική και η ηλιακή, και τη σχέση τους με το περιβάλλον και το κλίμα.
Συγκεκριμένα, στις αρχές Ιανουαρίου 2025 διακινήθηκε ο ισχυρισμός ότι η εγκατάσταση ανεμογεννητριών ή φωτοβολταϊκών πάρκων προκαλεί σημαντική διατάραξη του τοπικού μικροκλίματος.
Στην πραγματικότητα, παρ’ ότι μικρής κλίμακας επιδράσεις είναι υπαρκτές, όπως ήπιες μεταβολές στη ροή του ανέμου γύρω από τις ανεμογεννήτριες ή ελαφρά αύξηση της θερμοκρασίας του εδάφους κοντά σε μεγάλες φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις, αυτές είναι τοπικά περιορισμένες και δεν επεκτείνονται σε βαθμό που να μεταβάλλουν το κλίμα μιας ευρύτερης περιοχής. Δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να τεκμηριώνουν ότι τέτοιες εγκαταστάσεις επηρεάζουν μακροκλιματικά χαρακτηριστικά. Αντιθέτως, τα οφέλη των ΑΠΕ, όπως η μείωση των εκπομπών CO₂ και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, υπερτερούν σαφώς των ανεπαίσθητων τοπικών επιδράσεων.
Δύο μήνες μετά, στα μέσα Μαρτίου, διαδόθηκαν δύο βασικοί ισχυρισμοί. Ο πρώτος υποστήριζε ότι “η πράσινη ενέργεια δεν θα γίνει ποτέ οικονομικά ανταγωνιστική”, καθώς οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) θεωρούνται ακριβές και εξαρτημένες από επιδοτήσεις. Στην πραγματικότητα, όμως, το κόστος παραγωγής ενέργειας από ΑΠΕ, ιδίως από φωτοβολταϊκά και αιολικά συστήματα, έχει μειωθεί ραγδαία την τελευταία δεκαετία. Σε πολλές περιπτώσεις, νέα έργα ΑΠΕ είναι πλέον φθηνότερα από νέες μονάδες παραγωγής με άνθρακα ή φυσικό αέριο ενώ, σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, η ηλιακή ενέργεια είναι σήμερα το φθηνότερο καύσιμο στην ιστορία.
Ο δεύτερος ισχυρισμός ανέφερε ότι “δεν υπάρχουν αποδείξεις πως η κλιματική αλλαγή σχετίζεται με την εμφάνιση ξηρασιών”. Ωστόσο, επιστημονικές μελέτες τεκμηριώνουν πως η υπερθέρμανση του πλανήτη, όπως εξηγήσαμε ανωτέρω, στην πραγματικότητα επηρεάζει τη συχνότητα και τη σοβαρότητα των ξηρασιών.
Παρόμοιοι ισχυρισμοί σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) έχουν εμφανιστεί και καταρριφθεί και στο παρελθόν. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η ψευδής θεωρία ότι τα αιολικά πάρκα μειώνουν τις βροχοπτώσεις (πηγή), η παρερμηνεία μελέτης του Harvard που συσχέτισε την παρουσία ανεμογεννητριών με αύξηση της θερμοκρασίας (πηγή) και ο ψευδής ισχυρισμός ότι τα ηλιακά πάνελ παράγουν περισσότερη θερμότητα το καλοκαίρι και περισσότερη ψύξη το χειμώνα, επιδεινώνοντας έτσι τις ακραίες καιρικές συνθήκες (πηγή).
5.3 Επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο περιβάλλον και την κοινωνία
Κατά την περίοδο που εξετάζουμε, η διακινούμενη παραπληροφόρηση στην Ελλάδα δεν περιορίστηκε στη γενική αμφισβήτηση της κλιματικής αλλαγής, αλλά επικεντρώθηκε και σε συγκεκριμένες επιπτώσεις της. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν ζητήματα όπως η κατάσταση των πολικών πάγων και οι κλιματικές τάσεις, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, η σχέση δασικών πυρκαγιών και κλιματικής αλλαγής, καθώς και οι επιπτώσεις στη γεωργική παραγωγή και την επισιτιστική ασφάλεια, θέματα που αγγίζουν άμεσα την κοινωνία.
5.3.1 Πολικοί πάγοι και κλιματικές τάσεις
Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε μια σειρά από ισχυρισμούς που αφορούσαν τους πάγους στην Ανταρκτική και την Αρκτική, και κατ’ επέκταση τις κλιματικές τάσεις στις πολικές περιοχές. Ένα μοτίβο παραπληροφόρησης το οποίο ανακύπτει συχνά είναι η επιλεκτική χρήση δεδομένων, ώστε να φανεί ότι «οι πάγοι δεν λιώνουν, αντίθετα αυξάνονται», με σκοπό να υπονοηθεί ότι η υπερθέρμανση δεν είναι υπαρκτή ή μεγάλης σημασίας.
Τον Ιανουάριο 2025 κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι η έκταση θαλάσσιου πάγου στην Ανταρκτική αυξήθηκε κατά 17% από το 1979 έως το 2024.
Ο ισχυρισμός αυτός κυκλοφόρησε επίσης σε πολλές χώρες του εξωτερικού και καταρρίφθηκε από τμήματα ελέγχου γεγονότων καταξιωμένων ειδησεογραφικών πρακτορείων, όπως το Reuters, το AFP και το Australian Associated Press.
Η αναφορά για την αύξηση του θαλάσσιου πάγου είναι παραπλανητική, καθώς βασίζεται μόνο σε δύο χρονικές στιγμές, αγνοώντας τη μακροπρόθεσμη τάση. Αν και υπήρξε ήπια αύξηση τις δεκαετίες ’80 και ’90, από το 2015 και μετά η Ανταρκτική καταγράφει διαδοχικά ιστορικά χαμηλά, με αποκορύφωμα το 2023 (μόλις ~1,79 εκατ. τ.χλμ). Συνεπώς, η πραγματική εικόνα δείχνει έντονη μείωση και όχι αύξηση του πάγου, επιβεβαιώνοντας την κλιματική επιδείνωση.
Στο ίδιο πνεύμα, τον Μάρτιο κυκλοφόρησε ένας ισχυρισμός ότι ο Αρκτικός ωκεανός έχει περισσότερο πάγο τώρα (το 2025) από το 2012 (το ιστορικό ελάχιστό του), και, άρα, αυτό σημαίνει ότι ανακάμπτει. Η σύγκριση, όμως, είναι παραπλανητική, καθώς το 2012 ήταν χρονιά-ρεκόρ με ιστορικά χαμηλή έκταση πάγου, ενώ η μακροχρόνια τάση στην Αρκτική είναι ξεκάθαρα καθοδική, με απώλεια ~13% κάθε δεκαετία στο τέλος του καλοκαιριού. Παρά τις ετήσιες διακυμάνσεις, η υπερθέρμανση (ιδίως στην Αρκτική, που θερμαίνεται υπερδιπλάσια σε σχέση με τον μέσο όρο) συνεχίζει να μειώνει τον πάγο.
Τέλος, τον Μάιο, κυκλοφόρησε σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην Ελλάδα ο ισχυρισμός ότι “ο πάγος στην Ανταρκτική αυξάνεται, άρα η κλιματική αλλαγή δεν ισχύει”.
Αντίστοιχος ισχυρισμός διατυπώθηκε και από τον πρόεδρο της Ελληνικής Λύσης, Κυριάκο Βελόπουλο, κατά την ομιλία του στη Βουλή στις 8 Μαΐου 2025, ο οποίος ανέφερε ότι «στην Ανταρκτική μεγαλώνουν οι παγετώνες»:
Παρ’ όλο που πράγματι καταγράφηκε η βραχυπρόθεσμη αυτή αύξηση (ως αποτέλεσμα συγκυριακής έντονης χιονόπτωσης), σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα τόσο οι παγετώνες της Ανταρκτικής ξηράς όσο και ο θαλάσσιος πάγος συνεχίζουν να χάνουν μάζα και έκταση λόγω της διαρκούς υπερθέρμανσης. Με άλλα λόγια, μια-δυο χρονιές ανωμαλίας με περισσότερο χιόνι, δεν μεταβάλλουν τη γενική εικόνα της τάσης τήξης.
5.3.2 Άνοδος της στάθμης της θάλασσας
Ισχυρισμοί έχουν κυκλοφορήσει και γύρω από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, ένα από τα πιο απτά και άμεσα σημάδια της κλιματικής αλλαγής. Παρ’ ότι οι επιπτώσεις της ανόδου της στάθμης είναι ήδη ορατές σε πολλές περιοχές του κόσμου και προβλέπεται να ενταθούν τις επόμενες δεκαετίες, γύρω από το ζήτημα συνεχίζει να κυκλοφορεί παραπληροφόρηση.
Το φαινόμενο της ανόδου της στάθμης της θάλασσας αποδίδεται κυρίως σε ανθρωπογενείς αιτίες, και συγκεκριμένα στην υπερθέρμανση του πλανήτη εξαιτίας των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η αύξηση της θερμοκρασίας της ατμόσφαιρας και των ωκεανών ενεργοποιεί δύο βασικούς φυσικούς μηχανισμούς, οι οποίοι με τη σειρά τους συμβάλλουν στην ανύψωση της θαλάσσιας στάθμης: α) τη θερμική διαστολή των ωκεανών (οι ωκεανοί θερμαίνονται και, συνεπώς, τα θαλάσσια ύδατα διαστέλλονται, αυξάνοντας τον όγκο και ανεβάζοντας τη στάθμη) και β) την τήξη των πάγων στην ξηρά (η άνοδος της θερμοκρασίας οδηγεί στην τήξη πάγων οι οποίοι βρίσκονται στην ξηρά, αυξάνοντας τον όγκο του νερού στους ωκεανούς).
Η στάθμη της θάλασσας έχει παρουσιάσει αξιοσημείωτη άνοδο τον τελευταίο αιώνα, με σαφή επιτάχυνση τις πρόσφατες δεκαετίες, ενώ οι επιπτώσεις της ανόδου της στάθμης της θάλασσας είναι ήδη ορατές.
Παραθαλάσσιες πλημμύρες, οι οποίες στο παρελθόν ήταν σπάνιες, καταγράφονται πλέον με αυξανόμενη συχνότητα ενώ ορισμένες από τις κυριότερες επιπτώσεις, με εστίαση στην Ευρώπη, τη Μεσόγειο και την Ελλάδα, είναι οι συχνότερες παράκτιες πλημμύρες, η διάβρωση ακτών και απώλεια εδάφους και η υφαλμύρωση (διείσδυση του θαλάσσιου νερού στην ενδοχώρα).
Στο πλαίσιο των παραπλανητικών ισχυρισμών που διακινούνται σχετικά με το φαινόμενο της ανόδου της στάθμης της θάλασσας, τον Μάιο του 2025 κυκλοφόρησε σε ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης ο ισχυρισμός ότι, λόγω μιας επικείμενης κατάρρευσης του ανταρκτικού πάγου, η θαλάσσια στάθμη πρόκειται να ανέβει κατά 57 μέτρα.
Παρ’ όλα αυτά, ο αριθμός αυτός βασίζεται σε μια θεωρητική εκτίμηση. Αν υποθετικά έλιωναν όλοι οι πάγοι της Ανταρκτικής, η στάθμη της θάλασσας θα μπορούσε να αυξηθεί έως και κατά περίπου 58 μέτρα. Ωστόσο, πρόκειται για ένα ακραίο, υποθετικό σενάριο που εκτείνεται σε βάθος χιλιετιών και δεν αντανακλά καμία ρεαλιστική ή επικείμενη εξέλιξη.
5.3.3 Πυρκαγιές και κλιματική αλλαγή
Καθώς οι πυρκαγιές στην Ελλάδα αποτελούν ολοένα και πιο έντονο φαινόμενο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, και με δεδομένο ότι η αντιπυρική περίοδος συνοδεύεται συχνά από παραπληροφόρηση, τον Μάιο δημοσιεύθηκε από τα Ellinika Hoaxes ένα explainer άρθρο που επιχειρεί να αποσαφηνίσει την πραγματική σχέση ανάμεσα στις πυρκαγιές και την κλιματική αλλαγή.
Σε αυτό το πλαίσιο, διακινούνται ισχυρισμοί σύμφωνα με τους οποίους “οι φωτιές οφείλονται μόνο σε ανθρώπινη αμέλεια ή εμπρησμούς”, αποκλείοντας ως παράγοντα την κλιματική αλλαγή.
Στην πραγματικότητα, παρ’ όλο που οι άμεσες αιτίες έναρξης των πυρκαγιών πράγματι είναι κατά κανόνα ανθρώπινες (υπαίτιες περίπου του 90% των πυρκαγιών παγκοσμίως, είτε από ατύχημα είτε εκούσια) ή φυσικές (όπως οι κεραυνοί), οι κλιματικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο στο πόσο εύκολα ξεσπούν, πώς διαδίδονται και πόσο έντονες γίνονται οι πυρκαγιές. Η κλιματική αλλαγή έχει οδηγήσει σε θερμότερα και ξηρότερα καλοκαίρια σε πολλές περιοχές, αυξάνοντας το φορτίο της ξηρής καύσιμης ύλης (ξηρά χόρτα, θάμνοι, δάση).
Επιπλέον, η αντιπυρική περίοδος επιμηκύνεται, καθώς οι υψηλές θερμοκρασίες ξεκινούν νωρίτερα την άνοιξη και τελειώνουν αργότερα το φθινόπωρο.
Όλα αυτά σημαίνουν ότι όταν εκδηλωθεί μια πυρκαγιά είναι πιο πιθανό να εξαπλωθεί ταχύτερα και να εξελιχθεί σε πιο έντονη, λόγω των κλιματικών συνθηκών που έχουν διαμορφωθεί εξαιτίας της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
5.3.4 Κλιματική αλλαγή και γεωργική παραγωγή
Άλλος ένας τομέας γύρω από τον οποίο διακινούνται πολλές παρανοήσεις είναι η επίδραση της κλιματικής αλλαγής στη γεωργία και την επισιτιστική ασφάλεια.
Παρά τους ισχυρισμούς που υποστηρίζουν το αντίθετο, η κλιματική αλλαγή επηρεάζει αρνητικά τη γεωργική παραγωγή σε πολλές περιοχές του πλανήτη. Οι ολοένα συχνότερες και εντονότερες ακραίες καιρικές συνθήκες, όπως είναι οι παρατεταμένες ξηρασίες, οι καύσωνες, οι πλημμύρες και τα ασυνήθιστα κύματα ψύχους, μπορούν να καταστρέψουν καλλιέργειες ή να μειώσουν αισθητά τις αποδόσεις. Επιπλέον, η μετατόπιση των εποχικών προτύπων, με τις βροχοπτώσεις να γίνονται πιο απρόβλεπτες και τις περιόδους ανάπτυξης να μεταβάλλονται, δυσκολεύει σημαντικά τον προγραμματισμό των αγροτών, οι οποίοι βασίζονται σε σταθερούς κύκλους παραγωγής.
Σε παγκόσμιο επίπεδο, η κλιματική αλλαγή έχει ήδη οδηγήσει σε μετρήσιμες μειώσεις στην παραγωγικότητα βασικών καλλιεργειών. Για παράδειγμα, εκτιμάται ότι η αύξηση της θερμοκρασίας έχει μειώσει την παγκόσμια παραγωγή σιταριού κατά περίπου 5% και ρυζιού κατά 4%, σε σύγκριση με το υποθετικό σενάριο όπου δεν θα είχε υπάρξει μεταβολή του κλίματος.
5.4 Θεωρίες συνωμοσίας και τεχνητά φαινόμενα
Παράλληλα, στην Ελλάδα διακινήθηκαν ισχυρισμοί και θεωρίες συνωμοσίας που αποδίδουν καιρικά ή και γεωφυσικά φαινόμενα σε εσκεμμένες ανθρώπινες παρεμβάσεις, από μυστικούς «αεροψεκασμούς» μέχρι τεχνολογικά «όπλα» πρόκλησης καταστροφών. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα μοτίβο παραπληροφόρησης που διακινείται στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια. Κοινός τους παρονομαστής αποτελεί η πεποίθηση ότι κυβερνήσεις ή ισχυρές ομάδες χειραγωγούν το κλίμα και τα φυσικά φαινόμενα, παρά την έλλειψη επιστημονικών αποδείξεων γι’ αυτό.
5.4.1 Αεροψεκασμοί και γεωμηχανική
Ένας ισχυρισμός που επανεμφανίζεται συχνά στα ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι η θεωρία συνωμοσίας των chemtrails, σύμφωνα με την οποία οι λευκές γραμμές που αφήνουν τα αεροπλάνα στον ουρανό είναι χημικοί ψεκασμοί για μυστικούς σκοπούς ελέγχου του πληθυσμού ή του κλίματος.
Στην πραγματικότητα, όμως, τα ίχνη των αεροσκαφών είναι απλώς γραμμές συμπύκνωσης υδρατμών (contrails), οι οποίες σχηματίζονται όταν τα καυσαέρια των κινητήρων (που περιέχουν υδρατμούς) συναντούν ψυχρό αέρα στην ατμόσφαιρα. Ανάλογα με τις ατμοσφαιρικές συνθήκες (θερμοκρασία, υγρασία), οι παγοκρύσταλλοι αυτοί μπορούν να σχηματίσουν ορατές λευκές λωρίδες που παραμένουν για λίγο στον ουρανό. Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι περιέχουν χημικές ουσίες που «ψεκάζονται» εσκεμμένα, αλλά, αντίθετα, πρόκειται για φυσικό φαινόμενο, γνωστό εδώ και δεκαετίες.
Στο σημείο αυτό, είναι χρήσιμο να δοθούν κάποιες πληροφορίες γύρω από το τι ισχύει γύρω από την τροποποίηση του καιρου. Ενώ πράγματι υπάρχουν τεχνικές, όπως η σπορά νεφών για πρόκληση βροχής, αυτές εφαρμόζονται σε περιορισμένη τοπική κλίμακα και με διαφάνεια, κυρίως για αγροτικούς σκοπούς ή σε επιχειρήσεις χαλαζικής προστασίας. Τέτοιες πρακτικές δεν έχουν καμία σχέση με τις συνωμοσιολογικές θεωρίες περί μαζικών “κλιματικών όπλων” που ελέγχουν τον καιρό παγκοσμίως.
Τέλος, τον Φεβρουάριο του 2025 κυκλοφόρησε ένας ισχυρισμός που αφορούσε θεωρίες συνωμοσίας σχετικά με τη γεωμηχανική.
Συγκεκριμένα, διαδόθηκε ότι μυστικά γεωμηχανικά προγράμματα βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη και ευθύνονται για ακραία καιρικά φαινόμενα. Κάτι τέτοιο, όμως, δεν ευσταθεί, αφου η γεωμηχανική παραμένει σε θεωρητικό ή πειραματικό στάδιο. Ιδέες όπως η διασπορά σωματιδίων στην ανώτερη ατμόσφαιρα έχουν μελετηθεί σε προσομοιώσεις και περιορισμένες δοκιμές, αλλά δεν εφαρμόζονται σε επιχειρησιακή κλίμακα.
5.4.2 Τεχνολογικά «όπλα» και ελεγχόμενες καταστροφές
Στο παρελθόν, έχουμε δει επανειλημμένα την εμφάνιση θεωριών συνωμοσίας που αποδίδουν καταστροφικά γεγονότα, όπως πυρκαγιές, σεισμούς και τυφώνες, σε μυστικά τεχνολογικά μέσα ή στρατιωτικά προγράμματα. Τέτοιου είδους αφηγήματα κάνουν συνήθως την εμφάνισή τους αμέσως μετά από μεγάλες φυσικές καταστροφές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παραπληροφόρηση που ακολούθησε τις φονικές πλημμύρες στη Βαλένθια της Ισπανίας, τον Οκτώβριο του 2024. Ο ισπανικός οργανισμός ελέγχου γεγονότων Maldita, μάλιστα, δημοσίευσε ένα συγκεντρωτικό άρθρο στο οποίο παρουσίαζε τους κυρίαρχους ψευδείς ισχυρισμούς που κυκλοφόρησαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όχι μόνο στην Ισπανία, αλλά και στην Ελλάδα, την Κροατία, το Μεξικό, την Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γαλλία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιων ισχυρισμών που κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα την περίοδο αναφοράς αποτελεί ο ισχυρισμός ότι ένα παροπλισμένο αμερικανικό στρατιωτικό αεροσκάφος, το Boeing YAL-1 (εξοπλισμένο με λέιζερ), χρησιμοποιήθηκε με σκοπό την έναρξη πυρκαγιών.
Στην πραγματικότητα, το συγκεκριμένο πειραματικό πρόγραμμα (Airborne Laser) στόχευε αποκλειστικά στην εξέταση της δυνατότητας κατάρριψης εχθρικών πυραύλων και τερματίστηκε το 2011 χωρίς ποτέ να λειτουργήσει επιχειρησιακά. Δεν υπάρχει απολύτως καμία ένδειξη ότι αυτό το αεροπλάνο (ή οποιοδήποτε παρόμοιο «λέιζερ όπλο») χρησιμοποιήθηκε προς πρόκληση πυρκαγιών. Αντιθέτως, η ιδέα ότι «αεροπλάνα με λέιζερ ανάβουν φωτιές» ανήκει ξεκάθαρα στη σφαίρα της συνωμοσιολογίας, εφόσον κανένα στοιχείο δεν τη στηρίζει.
Μια άλλη επίμονη θεωρία αφορά το αμερικανικό ερευνητικό πρόγραμμα HAARP (High-frequency Active Auroral Research Program), το οποίο συνωμοσιολόγοι συχνά κατηγορούν ότι αποτελεί «όπλο» ελέγχου καιρού ή πρόκλησης σεισμών. Έτσι, τον Μάρτιο του 2025 κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι η πρόσφατη σεισμική δραστηριότητα της Σαντορίνης (31 Ιανουαρίου 2025 και διήρκεσε για μερικές εβδομάδες) προκλήθηκε τεχνητά από το HAARP.
Ωστόσο, στην πραγματικότητα το HAARP είναι μια εγκατάσταση στην Πολιτεία της Αλάσκας των ΗΠΑ, η οποία εκπέμπει ισχυρά ραδιοκύματα προς τη ιονόσφαιρα με ερευνητικό σκοπό (μελέτη της συμπεριφοράς της ιονόσφαιρας), ενώ δεν υπάρχει φυσικός τρόπος τα ραδιοκύματα αυτά να επηρεάσουν το υπέδαφος ή τα τεκτονικά ρήγματα ώστε να προκληθεί σεισμός. Η ενέργειά τους διασκορπίζεται στην ανώτερη ατμόσφαιρα και δεν διαταράσσει τη γη. Οι σεισμοί της Σαντορίνης, όπως και κάθε σεισμός, ερμηνεύονται από φυσικές γεωλογικές διεργασίες (κινήσεις μάγματος στο ηφαίστειο, τεκτονικές πιέσεις).
Σημειωτέον ότι η σύνδεση του HAARP με σεισμούς ή ηφαίστεια αποτελεί ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο συνωμοσιολογίας, χωρίς καμία επιστημονική βάση. Στην πραγματικότητα, η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει καταστήσει σαφές ότι η συγκεκριμένη τεχνολογία δεν είναι σε θέση να προκαλέσει φυσικές καταστροφές.
Τον επόμενο μήνα, ακολουθώντας την παραπάνω τάση και δεδομένου ότι στην Ελλάδα κυκλοφορούν συχνά συνωμοσιολογικοί ισχυρισμοί περί τεχνητής πρόκλησης ακραίων φυσικών φαινομένων, προχωρήσαμε στην αποσαφήνιση μιας ευρύτερης θεωρίας συνωμοσίας. Πρόκειται για τον ισχυρισμό ότι τυφώνες, πλημμύρες, σεισμοί και άλλα ακραία φαινόμενα προκαλούνται σκόπιμα από ανθρώπους μέσω μυστικών τεχνολογιών ή των λεγόμενων “όπλων καιρού”.
Παρ’ όλα αυτά, τα επιστημονικά δεδομένα καταδεικνύουν ότι τα φαινόμενα αυτά παραμένουν αποτέλεσμα φυσικών διεργασιών και, όλο και περισσότερο, συνέπεια της κλιματικής αλλαγής, η οποία αυξάνει την ένταση και τη συχνότητα ορισμένων ακραίων καιρικών φαινομένων. Επιπλέον, δεν υπάρχει καμία γνωστή τεχνολογία ικανή να προκαλέσει ή να κατευθύνει φαινόμενα τόσο μεγάλης κλίμακας, όπως οι τυφώνες, καθώς οι ενεργειακές απαιτήσεις των καιρικών συστημάτων είναι ασύλληπτα υψηλές για να ελεγχθούν από τον άνθρωπο.
Παρά την επανειλημμένη κατάρριψη τέτοιων αφηγήσεων, οι θεωρίες συνωμοσίας συνεχίζουν να εμφανίζονται. Έτσι, τον Μάιο, κυκλοφόρησαν δύο ακόμη ισχυρισμοί που σχετίζονταν με το HAARP (High-frequency Active Auroral Research Program).
Συγκεκριμένα, ο πρώτος υποστήριζε ότι το δίκτυο επίγειων κεραιών GWEN (Ground Wave Emergency Network) συνεργάζεται μυστικά με το HAARP προκειμένου να προκαλέσει «εκρήξεις ενεργειακών παλμών» στην ατμόσφαιρα. Στην πραγματικότητα όμως, το GWEN ήταν ένα σύστημα επικοινωνιών έκτακτης ανάγκης στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, το οποίο πλέον έχει παροπλιστεί. Επιπλέον, οι κεραίες του εξέπεμπαν ραδιοκύματα χαμηλής συχνότητας με σκοπό την επικοινωνία και δεν είχαν καμία σχέση με έλεγχο καιρού.
5.5 Κινδυνολογία και καταστροφολογία
Τέλος, στην Ελλάδα βλέπουμε ότι δεν διακινείται μόνο παραπληροφόρηση που έχει ως σκοπό την αμφισβήτηση της κλιματικής αλλαγής, αλλά και ισχυρισμοί που βρίσκονται στον αντίποδα, δηλαδή υπερβολικοί ή αβάσιμοι ισχυρισμοί για επικείμενες καταστροφές, συντέλεια του κόσμου ή, γενικότερα, κινδυνολογία σχετικά με το κλίμα και άλλα φυσικά φαινόμενα. Κοινός παρονομαστής και σε αυτή την περίπτωση είναι η απουσία επιστημονικού ερείσματος πίσω από ζοφερές “προφητείες”, οι οποίες συχνά απορρέουν από παρερμηνείες ή φανταστικά σενάρια που διαδίδονται στο διαδίκτυο.
5.5.1 Προβλέψεις καταστροφών
Σε αυτό το πλαίσιο, κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι το έτος 2025 θα είναι πρωτοφανώς καταστροφικό, γεμάτο με αλλεπάλληλες φυσικές καταστροφές. Οι “προφητείες” αυτές, όμως, οι οποίες θυμίζουν αποκαλυπτικά σενάρια, δεν βασίζονταν σε καμία μετεωρολογική ή επιστημονική πρόβλεψη, αλλά είχαν ως σκοπό να διασπείρουν φόβο. Τέτοιοι ισχυρισμοί είναι αυθαίρετοι και κινδυνολογικοί καθώς, αν και πράγματι η κλιματική αλλαγή αυξάνει σταδιακά την πιθανότητα ακραίων φαινομένων, δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι μια συγκεκριμένη χρονιά (εν προκειμένω το 2025) θα σημαδευτεί από πρωτοφανείς συμφορές πέρα από τις συνήθεις διακυμάνσεις.
Τον Μάρτιο κυκλοφόρησε μια διαφορετική μορφή καταστροφολογίας και, συγκεκριμένα, διαδόθηκε ο ισχυρισμός πως επιστήμονες προειδοποίησαν ότι έρχεται σύντομα το τέλος της ζωής στον πλανήτη. Ο ισχυρισμός αυτός προέκυψε από διαστρέβλωση μιας πραγματικής επιστημονικής δημοσίευσης του Πανεπιστημίου του Bristol, η οποία όμως αφορούσε ένα υποθετικό σενάριο εκατομμυρίων ετών στο μέλλον (τη λεγόμενη “Pangea Ultima”) και όχι κάποια άμεση απειλή.
5.5.2 Υπερβολές περί φυσικών φαινομένων και υγειονομικών απειλών
Επιπλέον, βάση των περιστατικών παραπλάνησης που εξετάσαμε τους τελευταίους έξι μήνες, είδαμε ότι στην Ελλάδα κυκλοφορούν ισχυρισμοί που παρουσιάζουν υπαρκτά φυσικά φαινόμενα με υπερβολικό τρόπο, μετατρέποντάς τα σε άμεσες απειλές καταστροφής ή συνδέοντάς τα εσφαλμένα με την κλιματική αλλαγή και υγειονομικούς κινδύνους.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ισχυρισμός που κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 2025, σύμφωνα με τον οποίο η επιταχυνόμενη μετακίνηση του μαγνητικού βόρειου πόλου (ένα υπαρκτό φυσικό φαινόμενο) παρουσιάστηκε με δραματικό τρόπο, με ορισμένους να υποστηρίζουν ότι προμηνύει επικείμενες καταστροφές ή ότι σχετίζεται με τις κλιματικές μεταβολές.
Στην πραγματικότητα, ο μαγνητικός βόρειος πόλος μετατοπίζεται διαρκώς λόγω μεταβολών στον πυρήνα της Γης, και η επιτάχυνση της κίνησής του τα τελευταία χρόνια είναι γνωστή στους γεωφυσικούς και παρακολουθείται στενά. Οι πρακτικές επιπτώσεις της μετατόπισης του μαγνητικού πόλου είναι περιορισμένες και αφορούν κυρίως την ανάγκη για αναπροσαρμογή των ναυτιλιακών χαρτών και των συστημάτων πλοήγησης που βασίζονται σε πυξίδα.
Δεν υπάρχει καμία επιστημονική ένδειξη ότι η μετακίνηση του μαγνητικού πόλου προμηνύει ξαφνικές καταστροφές ή ότι επηρεάζει άμεσα το κλίμα. Μάλιστα, σύμφωνα με τους ειδικούς, δεν υπάρχουν στοιχεία πως οι μεταβολές στο μαγνητικό πεδίο της Γης επηρεάζουν τον καιρό ή προκαλούν σεισμούς. Οι ισχυρισμοί αυτοί έχουν εξεταστεί και απορριφθεί από την επιστημονική κοινότητα. Έτσι, η κινδυνολογία γύρω από τον μαγνητικό πόλο κατατάσσεται στις υπερβολές χωρίς επιστημονική βάση.
Ένας παρόμοιος ισχυρισμός κυκλοφόρησε και τον Απρίλιο, σύμφωνα με τον οποίο υποτίθεται ότι επίκειται μία αιφνίδια “μετατόπιση των γεωγραφικών πόλων” της Γης, η οποία θα συνοδευτεί από κατακλυσμιαίες ηφαιστειακές εκρήξεις και άλλες βιβλικές καταστροφές.
Ωστόσο, η ιδέα μιας ξαφνικής αλλαγής του άξονα περιστροφής ή μετακίνησης των γεωγραφικών πόλων δεν υποστηρίζεται από καμία γεωφυσική ένδειξη. Τέτοιες μεταβολές συμβαίνουν σε χρονικά πλαίσια εκατομμυρίων ετών και όχι απότομα. Ομοίως, δεν υπάρχει καμία αξιόπιστη πρόβλεψη για κάποιο “κύμα” ηφαιστειακών εκρήξεων παγκοσμίως στο προσεχές μέλλον.
Τον ίδιο μήνα κυκλοφόρησε ένας ακόμη ισχυρισμός στο πλαίσιο της κινδυνολογίας, αυτή τη φορά με διαφορετική θεματική. Σύμφωνα με αυτόν, η κλιματική αλλαγή, μέσω της τήξης του μόνιμα παγωμένου εδάφους (permafrost), θα απελευθερώσει αρχαίους παθογόνους ιούς, ικανούς να προκαλέσουν μια νέα πανδημία.
Πράγματι, η τήξη του permafrost ενδέχεται να φέρει στην επιφάνεια αρχαίους μικροοργανισμούς ή ιούς που βρίσκονταν παγιδευμένοι στους πάγους για χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια. Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν έχει καταγραφεί κανένα περιστατικό κατά το οποίο αρχαίος ιός προερχόμενος από λιωμένους πάγους προκάλεσε ασθένεια ή πανδημία. Οι επιστήμονες παρακολουθούν στενά το ζήτημα, καθώς η θεωρητική πιθανότητα υπάρχει, αλλά το ενδεχόμενο αυτό χαρακτηρίζεται εξαιρετικά απίθανο και, σε κάθε περίπτωση, δεν συνιστά άμεσο κίνδυνο.
Τέλος, τον Μάιο του 2025, εντοπίστηκε για ακόμη μία φορά ισχυρισμός που βασίστηκε σε πραγματικό γεγονός και, συγκεκριμένα, σε μια εκτεταμένη διακοπή ρεύματος στην Ισπανία και την Πορτογαλία τον Απρίλιο του 2025, αποτελώντας αφορμή για τη διασπορά ψευδών ειδήσεων. Συγκεκριμένα, διαδόθηκε ότι η αιτία του μπλακ άουτ, υποτίθεται σύμφωνα με τον διαχειριστή του δικτύου (REN) στην Πορτογαλία, ήταν ένα «σπάνιο ατμοσφαιρικό φαινόμενο» που προκάλεσε διαταραχές στα δίκτυα ηλεκτροδότησης.
Στην πραγματικότητα, η πορτογαλική REN ουδέποτε απέδωσε τη διακοπή ρεύματος σε ατμοσφαιρικό φαινόμενο. Η αιτία του συμβάντος βρισκόταν υπό διερεύνηση τον καιρό που διαδίδονταν οι ψευδείς ισχυρισμοί, ενώ σύμφωνα με τις τελευταίες διαθέσιμες πληροφορίες που δόθηκαν στη δημοσιότητα τον Ιούνιο του 2025, προκλήθηκε από ένα «φαινόμενο υπερτάσεων» στο δίκτυο ηλεκτροδότησης.
6. Επίλογος
Στην Ελλάδα, η παραπληροφόρηση γύρω από θέματα περιβάλλοντος και κλίματος δεν περιορίζεται μόνο στον παραδοσιακό σκεπτικισμό, που απορρίπτει την κλιματική αλλαγή ως φαινόμενο, αλλά παρατηρούνται και νέες τάσεις, όπως η συστηματική απόρριψη των λύσεων που προτείνονται για την αντιμετώπισή της (Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας) ή οι θεωρίες συνωμοσίας που αποδίδουν ακραία καιρικά φαινόμενα σε σκόπιμες ανθρώπινες παρεμβάσεις.
Το φαινόμενο αυτό καταγράφηκε με σαφήνεια κατά τη διάρκεια των πρώτων έξι μηνών του προγράμματος Climate Check Grow (Δεκέμβριος 2024-Μάιος 2025), το οποίο έχει ως στόχο να παρακολουθεί και να αναλύει την κλιματική παραπληροφόρηση η οποία διακινείται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε ιστοσελίδες στην Ελλάδα. Όπως προκύπτει από την παραπάνω ανάλυση, κατά την περίοδο αυτή εντοπίστηκε παραπληροφόρηση που αμφισβητεί τόσο τα ανθρωπογενή αίτια της κλιματικής αλλαγής, όσο και παραπληροφόρηση που στοχεύει στην υπονόμευση των επιπτώσεών της και των πρακτικών που προωθούν τη βιωσιμότητα και την ενεργειακή μετάβαση.
Όπως προκύπτει από το σύνολο των άρθρων που δημοσιεύτηκαν κατά την περίοδο αναφοράς του παρόντος report, οι σχετικοί με το κλίμα παραπλανητικοί στη χώρα μας δεν προέρχονται από μία ενιαία πηγή αλλά, αντιθέτως, κυκλοφορούν ευρέως στο διαδίκτυο, μέσω εναλλακτικών ιστοσελίδων, σελίδων κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και από δηλώσεις πολιτικών προσώπων και ευρέως γνωστών προσωπικοτήτων.
