Ευαίσθητο περιεχόμενο
Ευαίσθητο περιεχόμενο
Ευαίσθητο περιεχόμενο
Ευαίσθητο περιεχόμενο
Ευαίσθητο περιεχόμενο
Το παρόν report δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου ClimateCheckGROW, το οποίο σχεδίασαν και υλοποιούν τα Ellinika Hoaxes, με στόχο την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης γύρω από περιβαλλοντικά ζητήματα. Το πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε μεταξύ Νοεμβρίου 2024 και Νοεμβρίου 2025 με χρηματοδότηση από το Παγκόσμιο Δίκτυο Οργανισμών Ελέγχου Γεγονότων (IFCN) στο πλαίσιο του Global Fact Check Fund. Το έργο επικεντρώθηκε στην κατάρριψη παραπλανητικών ισχυρισμών σχετικών με το περιβάλλον που κυκλοφορούν στην Ελλάδα, μέσα από άρθρα ελέγχου γεγονότων (fact-checks) καθώς και επεξηγηματικά άρθρα (explainers).
1. Εισαγωγή
Όπως αναφέρθηκε και στην πρώτη έκθεση που δημοσιεύτηκε από τα Ellinika Hoaxes, στο πλαίσιο της υλοποίησης του προγράμματος ClimateCheckGROW, η κλιματική παραπληροφόρηση αποτελεί ένα από τα πλέον σοβαρά ζητήματα παραπληροφόρησης στην Ευρώπη. Στο παρόν report παρουσιάζονται οι σχετικοί παραπλανητικοί ισχυρισμοί που τα Ellinika Hoaxes εντόπισαν κατά την περίοδο μεταξύ Ιουνίου και Οκτωβρίου 2025, με τις αντίστοιχες καταρρίψεις τους. Στο πρώτο μέρος της έκθεσης γίνεται μια εισαγωγή στο φαινόμενο της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής (η αμφισβήτηση της οποίας αποτελεί βασικό στοιχείο της παραπληροφόρησης που αφορά το κλίμα), καθώς και μια παρουσίαση στοιχείων γύρω από τη σχετική παραπληροφόρηση.
Κατά τη δεύτερη φάση του προγράμματος (Ιούνιος 2025 – Οκτώβριος 2025), συντάχθηκαν συνολικά πάνω από 20 άρθρα ελέγχου γεγονότων και επεξηγηματικά άρθρα που αφορούσαν ισχυρισμούς σχετικούς με το κλίμα. Οι θεματικές που αναδείχθηκαν και κατά συνέπεια καλύφθηκαν την εν λόγω περίοδο δεν διαφοροποιούνται έντονα από αυτές που καταγράφτηκαν στην πρώτη έκθεση. Συγκεκριμένα, και κατά αυτήν την περίοδο συναντήσαμε περιπτώσεις υποβάθμισης των αιτιών που συμβάλλουν στην κλιματική αλλαγή, παραπλανητικούς ισχυρισμούς που βασίζονται σε παρερμηνείες σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), την έκταση των πάγων στην Αρκτική καθώς και τις κλιματικές τάσεις στις πολικές περιοχές, θαλάσσια φαινόμενα, και ισχυρισμούς που αμφισβητούν την επιστημονική συναίνεση γύρω από το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής. Επιπλέον, την περίοδο αναφοράς, εντοπίστηκε και παραπληροφόρηση γύρω από τους καύσωνες, όπως και επίσης γύρω από την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στην υγεία.
Οι παραπάνω ισχυρισμοί, κατά την εξεταζόμενη περίοδο, διαδόθηκαν στη χώρα κυρίως από χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή ξεκίνησαν από λογαριασμούς και σελίδες κοινωνικών δικτύων του εξωτερικού και σταδιακά μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα. Όπως εντοπίστηκε και κατά την περίοδο αναφοράς της πρώτης έκθεσης του ClimateCheckGROW, ρόλο στη διάδοση τέτοιων ισχυρισμών διαδραμάτισαν και εναλλακτικά μέσα ενημέρωσης, τα οποία συχνά διασπείρουν παραπληροφόρηση, όχι μόνο σε ζητήματα που σχετίζονται με το κλίμα αλλά και σε άλλες θεματικές. Παραπλανητικοί ισχυρισμοί προήλθαν επίσης και από πολιτικά πρόσωπα, τόσο στην Ελλάδα, όπως αρχηγούς κομμάτων που εξέφρασαν ανακριβείς θέσεις στη Βουλή, όσο και στο εξωτερικό, όπως από τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, που προέβη σε σειρά εσφαλμένων τοποθετήσεων γύρω από το κλίμα κατά τη διάρκεια της ομιλίας του στον ΟΗΕ, τον Σεπτέμβριο του 2025. Παραπλανητικοί ισχυρισμοί προέκυψαν και από δηλώσεις ατόμων που προέρχονται από τον επιστημονικό και ακαδημαϊκό χώρο, οι οποίοι ωστόσο έχουν προβεί επανειλημμένα στη διάδοση εσφαλμένων πληροφοριών.
2. Η κλιματική αλλαγή ως πραγματικότητα και οι επιπτώσεις της
H κλιματική αλλαγή αποτελεί αναμφίβολα ένα σύνθετο φαινόμενο με πολλαπλές επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή. Παρ’ ότι κάποιοι εξακολουθούν να την αντιμετωπίζουν ως μελλοντικό σενάριο, η διεθνής επιστημονική κοινότητα την έχει καταστήσει αδιαμφισβήτητη, ενώ οι συνέπειές της είναι ήδη εμφανείς σε παγκόσμια κλίμακα, επιφέροντας μόνιμες αλλαγές στα κλιματικά και περιβαλλοντικά πρότυπα του πλανήτη.
Ήδη, όπως αναφέρεται εκτενέστερα στην έκθεση της περιόδου Ιανουαρίου-Μαΐου 2025, η μέση παγκόσμια θερμοκρασία έχει αυξηθεί κατά περίπου +1,1°C σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα (1850–1900), ενώ η περίοδος 2015-2022 καταγράφεται ως η θερμότερη οκταετία στην ιστορία (IPCC, AR6 SPM). Η ένταση και η συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων αυξάνεται, η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει, τα οικοσυστήματα (χερσαία και θαλάσσια) υφίστανται εκτεταμένες ζημιές, ενώ κοινωνίες σε όλο τον κόσμο καλούνται να αντιμετωπίσουν ολοένα και περισσότερες προκλήσεις (επισιτιστική ανασφάλεια, λειψυδρία, απώλειες κατοικιών και ζώων).
Η Ευρώπη δεν μένει ανεπηρέαστη από αυτές τις εξελίξεις. Αντίθετα, θεωρείται παγκόσμιο hotspot κλιματικών κινδύνων, καθώς θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη ήπειρο και βιώνει ακραία φαινόμενα, όπως παρατεταμένους καύσωνες και ξηρασίες, εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές και πλημμύρες-ρεκόρ.
Μπροστά σε αυτήν την πρόκληση, η διεθνής κοινότητα έχει κινητοποιηθεί μέσα από συμφωνίες όπως η Συμφωνία του Παρισιού, ενώ στην Ευρώπη το “European Green Deal” χαράσσει τον δρόμο για μια κλιματικά ουδέτερη ήπειρο έως το 2050.
3. Αντιλήψεις των πολιτών για την κλιματική αλλαγή στην Ευρώπη και την Ελλάδα
Όπως είδαμε και στην πρώτη έκθεση, τα διαθέσιμα δεδομένα από την Ευρώπη και την Ελλάδα δείχνουν ότι η συντριπτική πλειονότητα των πολιτών αναγνωρίζει την κλιματική αλλαγή ως μια υπαρκτή και επείγουσα απειλή, ζητώντας άμεση και ουσιαστική δράση για την αντιμετώπισή της. Αντίθετα, η πλήρης άρνηση του φαινομένου περιορίζεται πλέον σε μια μικρή μειοψηφία.
Τα στοιχεία που αξιοποιήθηκαν για τη σύνταξη της πρώτης έκθεσης (περίοδος Ιανουαρίου–Ιουνίου), τα οποία βασίζονται σε επίκαιρα δεδομένα από το 2023 και έπειτα, επιβεβαιώνονται και από τις πιο πρόσφατες μετρήσεις του δεύτερου εξαμήνου του 2025.
3.1 Τι ισχύει στην Ευρώπη
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα ευρωπαϊκά δεδομένα για το 2025, το 85% των πολιτών της Ε.Ε. θεωρεί ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για την ήπειρο. Σε αντίστοιχο ποσοστό, οι Ευρωπαίοι πιστεύουν ότι η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης πρέπει να αποτελεί κεντρική προτεραιότητα, καθώς συνδέεται άμεσα με τη βελτίωση της ποιότητας ζωής και της δημόσιας υγείας, ενώ παράλληλα περίπου το 38% των πολιτών δηλώνει ότι αισθάνεται προσωπικά εκτεθειμένο σε περιβαλλοντικούς και κλιματικούς κινδύνους (Eurobarometer).
Την ίδια στιγμή, σε έρευνα που είχαμε αναφέρει και στην πρώτη έκθεση, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (EIB) καταγράφει ότι το 94% των Ευρωπαίων υποστηρίζει την υιοθέτηση μέτρων προσαρμογής σε επίπεδο Ε.Ε., ενώ το 86% εκτιμά ότι οι επενδύσεις στην κλιματική προσαρμογή μπορούν να ενισχύσουν την οικονομία και να δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας (EIB Climate Survey).
Τα στοιχεία αυτά για το 2025 επιβεβαιώνουν ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες συνεχίζουν να αντιλαμβάνονται την κλιματική αλλαγή ως ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της εποχής μας, σε απόλυτη συνέπεια με τις τάσεις των προηγούμενων ετών. Ενδεικτικά, σε ευρωπαϊκή δημοσκόπηση του 2023, το 93% των ερωτηθέντων χαρακτήρισε την κλιματική αλλαγή σοβαρό πρόβλημα, ενώ το 77% τη θεώρησε «πολύ σοβαρό» (Δημοσκόπηση 2023). Την ίδια χρονιά, σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο, η κλιματική αλλαγή αναδείχθηκε ως το τρίτο σημαντικότερο παγκόσμιο ζήτημα, ενώ το 2024 η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων την κατέταξε ως τη δεύτερη μεγαλύτερη πρόκληση για τα κράτη-μέλη της Ε.Ε., επιβεβαιώνοντας τη σταθερά αυξανόμενη ανησυχία των πολιτών.
3.2 Τι ισχύει στην Ελλάδα
Η προαναφερθείσα ειδική έρευνα του Ευρωβαρόμετρου για το κλίμα, που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2025, δείχνει ότι πάνω από οκτώ στους δέκα Έλληνες στηρίζουν την πορεία προς την κλιματική ουδετερότητα έως το 2050. Οι Έλληνες, επίσης, κατέταξαν την κλιματική αλλαγή στην τρίτη θέση των σοβαρών προβλημάτων που αντιμετωπίζει ο κόσμος συνολικά. Οι παραπάνω θέσεις αντικατοπτρίζουν μια κοινωνία που αναγνωρίζει την ανάγκη για δράση απέναντι στην κλιματική κρίση και τη θεωρεί συλλογική ευθύνη.
Στην ίδια έρευνα το 50% των Ελλήνων συμμετεχόντων δήλωσε προσωπικά εκτεθειμένο σε απειλές που σχετίζονται με το περιβάλλον και το κλίμα (πυρκαγιές, πλημμύρες, ρύπανση ή ακραία καιρικά φαινόμενα), ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (32%). Το εύρημα αυτό δείχνει ότι οι Έλληνες βιώνουν σε προσωπικό πλέον βαθμό τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, πράγμα που προκύπτει και από άλλες έρευνες. Την καλοκαιρινή περίοδο, και συγκεκριμένα τους θερινούς μήνες του 2025 που μας αφορούν στην παρούσα έκθεση, οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής δεν παραμένουν σε θεωρητικό επίπεδο αλλά αποτυπώνονται πλέον στις ίδιες τις συνθήκες διαβίωσης των Ελλήνων.
Σύμφωνα με επιτόπια έρευνα της Greenpeace και του Ελληνικού Ινστιτούτου Παθητικού Κτιρίου (ΕΙΠΑΚ) που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια των καυσώνων του Ιουλίου και του Αυγούστου 2025, οι εσωτερικές θερμοκρασίες σε ελληνικά νοικοκυριά χωρίς επαρκή ενεργειακή θωράκιση ξεπέρασαν κατά μέσο όρο τους 30°C. Ακόμη και μετά τη δύση του ήλιου, τα σπίτια παρέμεναν θερμικά φορτισμένα, με αποτέλεσμα ένα σημαντικό ποσοστό πολιτών, περίπου ένας στους τρεις, να δηλώνει ότι δεν καταφέρνει να δροσιστεί αποτελεσματικά κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού. Η κατάσταση είναι εντονότερη στα πιο οικονομικά ευάλωτα νοικοκυριά, όπου το ποσοστό αυτό αγγίζει το 50%, γεγονός που αναδεικνύει τη σύνδεση μεταξύ κλιματικής κρίσης και κοινωνικής ανισότητας.
Στο θεσμικό πεδίο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αξιολόγησε στις 28 Μαΐου 2025 το τελικό επικαιροποιημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (NECP) της Ελλάδας, σκιαγραφώντας τη διαδρομή έως το 2030 και επισημαίνοντας ανάγκες ενίσχυσης για την υλοποίηση (επενδύσεις, εξοικονόμηση, ΑΠΕ, ανθεκτικότητα). Λίγες μέρες αργότερα (4 Ιουνίου 2025) η Επιτροπή, στην ετήσια αξιολόγηση οικονομικής πολιτικής, υπογράμμισε ότι η Ελλάδα είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε ξηρασίες, πλημμύρες, πυρκαγιές και καύσωνες, με αυξανόμενο κόστος αποκατάστασης υποδομών, άρα απαιτούνται πιο στοχευμένες επενδύσεις ανθεκτικότητας.
4. Αύξηση της παραπληροφόρησης σε ζητήματα σχετικά με το κλίμα και το περιβάλλον
Όπως είχαμε αναφέρει και στην πρώτη μας έκθεση, η παραπληροφόρηση για το κλίμα στην Ευρώπη εμφανίζει αυξητική τάση. Οι μηνιαίες αναλύσεις του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (EDMO) δείχνουν ότι από τον Ιούνιο 2025 έως τον Σεπτέμβριο 2025 η κλιματική αλλαγή βρέθηκε, κατά μέσο όρο, στη 2η θέση της θεματολογίας παραπληροφόρησης.
Παραπλανητική πληροφόρηση υπονομεύει την εμπιστοσύνη στην επιστήμη, επηρεάζει συναισθηματικές και γνωστικές αντιδράσεις, διαμορφώνει πολιτικές στάσεις και αποφάσεις και τροφοδοτεί σκεπτικισμό μέσω κοινωνικών και ιδεολογικών μηχανισμών (International Panel on the Information Environment, 2025). Το φαινόμενο φαίνεται πλέον να γίνεται αντιληπτό και από τους ίδιους τους πολίτες. Στην προαναφερθείσα έρευνα του Ευρωβαρόμετρου, το 49% των συμμετεχόντων από όλες τις χώρες που εξετάστηκαν στην έρευνα δήλωσε ότι δυσκολεύεται να διαχωρίσει τις αξιόπιστες πληροφορίες από την παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Μεταξύ των Ελλήνων, το ποσοστό αυτό εμφανίζεται αυξημένο, με το 62% να δηλώνει ότι αντιμετωπίζει την εν λόγω δυσκολία.
Σε ό,τι αφορά την εκδήλωση του φαινομένου της κλιματικής παραπληροφόρησης στη χώρα μας, όπως είδαμε και στην πρώτη έκθεση και θα διαπιστώσουμε και στην παρούσα, στην Ελλάδα καταγράφονται τόσο “παραδοσιακοί” ισχυρισμοί κλιματικού σκεπτικισμού (πλήρης άρνηση της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής), όσο και πιο “εκλεπτυσμένες” μορφές: υποβάθμιση επιπτώσεων, αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας μέτρων αντιμετώπισης (π.χ. ΑΠΕ) και παρουσίαση της κλιματικής επιστήμης ως αναξιόπιστης. Συνολικά, το πρόβλημα είναι επίμονο και πολυεπίπεδο, απαιτώντας συντονισμένη, τεκμηριωμένη ενημέρωση και συνεχή επαγρύπνηση.
5. Παραπλανητικοί ισχυρισμοί που κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα σχετικά με την κλιματική αλλαγή
Στην Ελλάδα, κατά την περίοδο Ιουνίου – Οκτωβρίου 2025, η πλειονότητα των ψευδών ή παραπλανητικών ισχυρισμών σχετικά με την κλιματική αλλαγή παρατηρήθηκε κυρίως στις ίδιες θεματικές που είχαν εντοπιστεί και κατά το πρώτο εξάμηνο του έτους. Αφορούσαν, δηλαδή, κατά κύριο λόγο την υποτίμηση των παραγόντων που συμβάλλουν στην πρόκληση και επιδείνωση της κλιματικής κρίσης.
Πιο συγκεκριμένα, αφηγήματα που επιδίωκαν να υποβαθμίσουν τον καθοριστικό ρόλο του διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) στην υπερθέρμανση του πλανήτη, ενώ ταυτόχρονα αμφισβητούσαν την ίδια την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής, συνέχισαν να διαδίδονται ευρέως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ακόμη, συνέχισαν να κυκλοφορούν και αφηγήματα σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), τη μεταβολή της επιφανειακής μάζας πάγου στη Γροιλανδία καθώς και την έκταση του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική, όπως ακριβώς είχε συμβεί και την περίοδο Ιανουαρίου – Ιουνίου. Παράλληλα, αφηγήματα που σχετίζονταν με τα κύματα καύσωνα και τις ιδιαίτερα υψηλές θερμοκρασίες που έπληξαν τόσο την Ευρώπη όσο και την Ελλάδα εμφανίστηκαν τους καλοκαιρινούς μήνες.
Την περίοδο που μας ενδιαφέρει καταγράφηκε επίσης διασπορά θεωριών συνωμοσίας, οι οποίες απέδιδαν καιρικά φαινόμενα ή γεωφυσικά φαινόμενα σε σκόπιμες ανθρώπινες παρεμβάσεις. Τέλος, παρατηρήθηκαν αρκετοί ισχυρισμοί οι οποίοι παρερμήνευσαν αποτελέσματα επιστημονικών μελετών ή ανακοινώσεων επιστημονικών οργανισμών.
Ακολουθούν οι ισχυρισμοί που εξετάστηκαν ταξινομημένοι θεματικά, ανάλογα με το περιεχόμενο και το αντικείμενό τους.
5.1 Άρνηση – υποβάθμιση της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής
Στο πλαίσιο της υποβάθμισης της κλιματικής αλλαγής, διαδόθηκαν ισχυρισμοί που επιδίωκαν να αρνηθούν ή να μειώσουν τη σημασία της ανθρώπινης επίδρασης στο κλίμα, προωθώντας κλιματοσκεπτικιστικές αντιλήψεις.
Τον Ιούνιο του 2025 διαδόθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ισχυρισμός, σύμφωνα με τον οποίο «Μελέτη έδειξε ότι οι ανθρώπινες εκπομπές CO₂ αποτελούν μόνο το 4% του ετήσιου κύκλου άνθρακα», ενώ «Το μεγαλύτερο μέρος του εκπεμπόμενου CO₂ απορροφάται γρήγορα στους ωκεανούς και στα δασικά οικοσυστήματα, εξαφανίζεται μέσα σε 3 έως 4 χρόνια, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τη μακροπρόθεσμη διατήρηση που αναφέρει η IPCC».
Στην πραγματικότητα, όμως, το παραπάνω δεν στηρίζεται σε πραγματική μελέτη αλλά σε κείμενο που δημιουργήθηκε μέσω AI – και συγκεκριμένα του γλωσσικού μοντέλου Grok 3 beta, χωρίς μεθοδολογία και νέα δεδομένα.
Στην πραγματικότητα, το CO₂ αποτελεί ένα φυσικό συστατικό της ατμόσφαιρας της Γης, το οποίο είναι ζωτικής σημασίας για την διατήρηση της ζωής στον πλανήτη. Το αέριο αυτό ανταλλάσσεται μεταξύ των συστημάτων ωκεανοί – ατμόσφαιρα – έδαφος, με αυτήν τη διαδικασία να περιγράφεται από τον κύκλο του άνθρακα. Πριν την έκλυση διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, ο κύκλος αυτός βρισκόταν σε ισορροπία. Δηλαδή όσες ποσότητες εξέρχονταν από την ατμόσφαιρα, τόσες εισέρχονταν. Όμως οι επιπλέον ποσότητες CO₂ που προσθέτουν οι ανθρώπινες δραστηριότητες, κυρίως μέσω της καύσης ορυκτών καυσίμων, διατάραξαν αυτήν την ισορροπία με αποτέλεσμα οι φυσικοί απορροφητές του άνθρακα να μην μπορούν να απομακρύνουν από την ατμόσφαιρα αυτές τις πρόσθετες ποσότητες.
Παρόλο που οι ποσότητες του άνθρακα, που προέρχονται από τις φυσικές πηγές του, επισκιάζουν τη συμβολή του ανθρώπου, καθώς ανέρχονται σε δέκα φορές περισσότερο CO₂ σε σχέση με αυτές που παράγονται από τις ανθρωπογενείς δραστηριότητες, οι επιπλέον ποσότητες που εκλύονται από τους ανθρώπους δεν μπορούν να απορροφηθούν από τους φυσικούς απορροφητές του CO₂ (ωκεανοί, βλάστηση), γεγονός που οδηγεί στην αύξηση της θερμοκρασίας που βιώνουμε αλλά και στην κλιματική αλλαγή, καθώς το CO₂ ως αέριο του θερμοκηπίου “παγιδεύει” περισσότερη θερμότητα κοντά στην επιφάνεια της Γης από αυτή που χρειάζεται ο πλανήτης μας.
Παρόμοιος ισχυρισμός, σύμφωνα με τον οποίο «το CO₂ δεν ευθύνεται για την αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας», εντοπίστηκε ξανά δύο μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 2025. Αυτή τη φορά ο ισχυρισμός αμφισβητούσε τη γραμμική σχέση του CO₂ και της θερμοκρασίας. Αναφερόμενος σε παλαιότερες χρονικές περιόδους, κατά τις οποίες η μέση παγκόσμια θερμοκρασία δεν ακολουθούσε την αύξηση της συγκέντρωσης του CO₂, είτε σημειώνοντας μικρή πτώση (της τάξης των 0,1 οC) είτε μείωση του ρυθμού αύξησης της, ο ισχυρισμός αμφισβητούσε τη σχέση των δύο αυτών παραμέτρων.
Στην πραγματικότητα, η αμφισβήτηση αυτή είναι αβάσιμη καθώς από τη μελέτη παλαιοκλιματικών δεδομένων έχει παρατηρηθεί ότι, ακόμη και 800.000 χρόνια πριν, η θερμοκρασία και το διοξείδιο του άνθρακα συσχετίζονταν άμεσα μεταξύ τους. Όπως μπορούμε να παρατηρήσουμε στην Εικόνα 1, όταν αυξάνεται η συγκέντρωση του CO₂ αυξάνεται και η θερμοκρασία. Αντίστοιχα, όταν η συγκέντρωση του CO₂ μειώνεται τότε μειώνεται και η θερμοκρασία.
Εικόνα 1: Μεταβολές στη θερμοκρασία (ανοιχτόχρωμη μπλε γραμμή) και στη συγκέντρωση του CO₂ (σκουρόχρωμη μπλε γραμμή). Πηγή
Ο ίδιος ισχυρισμός επανεμφανίστηκε και τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους. Συγκεκριμένα, δημοσιεύθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απόσπασμα από μία παλαιότερη συνέντευξη του καθηγητή Αντώνη Φώσκολου (1930-2024), ομότιμου καθηγητή του Τµήµατος Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης, ο οποίος είχε προβεί σε μία σειρά παραπλανητικών ισχυρισμών, όχι μόνο για το CO₂ αλλά γενικότερα για την ανθρωπογενή υπαιτιότητα της κλιματικής αλλαγής.
Στο σημείο αυτό, σημειώνεται ότι δεν ήταν η πρώτη φορά που ο συγκεκριμένος καθηγητής παραπληροφόρησε σχετικά την κλιματική αλλαγή. Τα Ellinika Hoaxes έχουν καταρρίψει κι άλλες επιστημονικά αβάσιμες δηλώσεις του (ενδεικτικά εδώ και εδώ) και στο παρελθόν.
Συγκεκριμένα, ο καθηγητής στην αρχή της συνέντευξής του είχε αναφέρει ότι: «Το διοξείδιο του άνθρακα δεν έχει καμία σχέση με την αύξηση της θερμοκρασίας, ουδεμία, ποτέ», ενώ στη συνέχεια είχε αναφερθεί σε εσφαλμένο ποσό σχετικά με την αύξηση της περιεκτικότητας του CO₂ στην ατμόσφαιρα, υπονομεύοντας την αύξησή του. Ακόμη, είχε δηλώσει ότι: «Το κλίμα αλλάζει μόνο του, αν είναι δυνατόν να πιστεύουμε εμείς ότι ο άνθρωπος θα αλλάξει το κλίμα».
Όπως ήδη εξηγήσαμε, στην πραγματικότητα γνωρίζουμε ότι το CO₂ είναι το βασικότερο αέριο του θερμοκηπίου, του οποίου η αύξηση στην ατμόσφαιρα έχει οδηγήσει στην παρατηρούμενη αύξηση της μέσης παγκόσμιας θερμοκρασίας. Οι έξτρα ποσότητες CO₂, αλλά και άλλων θερμοκηπικών αερίων, δεν προέρχονται από φυσικές πηγές αλλά από ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Σύμφωνα με την Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC), ο άνθρωπος, μέσω της καύσης ορυκτών καυσίμων και της αλλαγής χρήσης γης, έχει αυξήσει τη συγκέντρωση CO₂ στην ατμόσφαιρα, η οποία με τη σειρά της έχει οδηγήσει στην κλιματική αλλαγή που βιώνουμε. Συνεπώς, η κλιματική αλλαγή είναι πραγματική και οφείλεται στις ανθρώπινες δραστηριότητες.
Τον ίδιο μήνα (Σεπτέμβριος 2025), άρθρα σε ιστοσελίδες προώθησαν τον αβάσιμο ισχυρισμό ότι «δεν υπάρχει επιστημονική συναίνεση για την ανθρωπογενή αιτιότητα της κλιματικής αλλαγής».
Στην πραγματικότητα, δεν τίθεται ερώτημα για τη συμφωνία των επιστημόνων σχετικά με την ανθρωπογενή αιτιότητα της κλιματικής αλλαγής. Μελέτες οι οποίες ανέλυσαν τα αποτελέσματα επιστημονικών ερευνών, απέδειξαν ότι η επιστημονική κοινότητα, στα όρια της απόλυτης ομοφωνίας, επιβεβαιώνει ότι το κυρίαρχο αίτιο της κλιματικής αλλαγής είναι οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες, με τη συναίνεση των επιστημόνων, ως προς την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή, να κυμαίνεται σε ποσοστό από 97% έως 99,99%.
Εικόνα 2: Σκίτσο της Emily Greenhalgh το οποίο θίγει το ζήτημα της ομοφωνίας μεταξύ των επιστημόνων για την ανθρωπογενή αιτιότητα της κλιματικής αλλαγής, σχολιάζοντας ότι πλέον δεν υπάρχει πραγματική διαφωνία μεταξύ των επιστημόνων για το συγκεκριμένο ζήτημα. Πηγή
Τέλος, στο πλαίσιο της αμφισβήτησης της κλιματικής αλλαγής, και πάλι το Σεπτέμβριο του 2025, ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, Ντόναλντ Τραμπ, κατά τη διάρκεια της ομιλίας του στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, κατέφυγε σε πλήθος παραπλανητικών και ψευδών ισχυρισμών σχετικά με την κλιματική αλλαγή και τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ).
Ειδικότερα, ανέφερε στην ομιλία του ότι: «Αν κοιτάξουμε πίσω στα χρόνια, στο 1920, 1930 είπαν ότι η παγκόσμια ψύξη θα σκοτώσει τον κόσμο. Τώρα λένε για παγκόσμια θέρμανση».
Ο ισχυρισμός αυτός είναι ψευδής, ενώ δεν είναι η πρώτη φορά που ο Τραμπ χρησιμοποιεί αυτό το αφήγημα ως επιχείρημα κατά της κλιματικής αλλαγής. Όπως είχαμε αναφέρει και στην έκθεση Ιανουαρίου – Μαΐου,ο Τραμπ είχε διατυπώσει τον εν λόγω ισχυρισμό και κατά τη διάρκεια συνέντευξής του τον Ιανουάριο του 2025.
Στην πραγματικότητα, η πλειοψηφία της επιστημονικής κοινότητας δε μίλησε ποτέ για παγκόσμια ψύξη, αλλά ακόμη και από τα τέλη της δεκαετίας του 70 οι επιστήμονες είχαν αρχίσει να εντοπίζουν τις αυξημένες συγκεντρώσεις αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα, ενώ παράλληλα έκαναν λόγο για επερχόμενη παγκόσμια θέρμανση.
Όσον αφορά στα κλιματικά μοντέλα και τις επιδόσεις τους, τις οποίες αμφισβήτησε στη συνέχεια της ομιλίας του ο Τραμπ αναφέροντας ότι «Η κλιματική αλλαγή είναι η μεγαλύτερη απάτη του κόσμου. Όλες αυτές οι προβλέψεις που έγιναν από τα Ηνωμένα Έθνη και από άλλους για κακούς σκοπούς, ήταν λάθος», γνωρίζουμε ότι οι επιδόσεις τους ελέγχονται από τους ειδικούς πριν τη λειτουργία τους, συγκρίνοντας αποτελέσματα για διάφορες φυσικές παραμέτρους με πραγματικές μετρήσεις επίγειων μετεωρολογικών σταθμών. Τα παλαιότερα κλιματικά μοντέλα έχουν αξιολογηθεί με την παραπάνω διαδικασία και έχει αποδειχθεί ότι λειτουργούσαν ικανοποιητικά.
Στην ίδια ομιλία, ο Τραμπ προχώρησε και σε εσφαλμένες δηλώσεις σχετικά με την ανανεώσιμη ενέργεια που χρησιμοποιεί η Κίνα και η Γερμανία, δηλώνοντας ότι «η Κίνα δεν χρησιμοποιεί αρκετά τον άνεμο ως πηγή ενέργειας, ενώ η Γερμανία έχει σταματήσει την παραγωγή πράσινης ενέργειας».
Και οι δύο αυτοί ισχυρισμοί είναι παραπλανητικοί καθώς, σύμφωνα με την έκθεση του Διεθνή Οργανισμού Ενέργειας (International Energy Agency) για το 2024, το 35% της ηλεκτρικής παραγωγής της Κίνας προήλθε από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας ενώ το 20% αυτής προήλθε από τον άνεμο και τον ήλιο. Όσον αφορά στη Γερμανία, η χώρα όχι μόνο δε έχει σταματήσει την παραγωγή πράσινης ενέργειας αλλά το 2024 σημείωσε ρεκόρ παραγωγής από ΑΠΕ, περιόρισε περαιτέρω τον άνθρακα και παραμένει θεσμικά δεσμευμένη στον στόχο το 80% του ηλεκτρισμού να προέρχεται από ΑΠΕ έως το 2030.
Εσφαλμένες ήταν και οι δηλώσεις του Προέδρου των ΗΠΑ σχετικά με «το ανθρακικό αποτύπωμα», το οποίο σύμφωνα με τον ίδιο «αποτελεί μία απάτη».
Στην πραγματικότητα το ανθρακικό αποτύπωμα (δηλαδή η συνολική ποσότητα αερίων του θερμοκηπίου που εκπέμπονται στην ατμόσφαιρα, εκφρασμένα σε ισοδύναμους τόνους CO₂), αποτελεί καθιερωμένο επιστημονικό μέγεθος, με διεθνή πρότυπα (ISO 14067, GHG Protocol) και θεσμική εφαρμογή σε δεσμευτικές πολιτικές (CBAM, CSRD). Στην πράξη, η μέτρηση ανθρακικού αποτυπώματος επιτρέπει ποσοτικοποίηση διαφορών και στοχευμένες παρεμβάσεις, ενώ παράλληλα η εγκυρότητα του αποτυπώματος αποτυπώνεται και στο δίκαιο της ΕΕ.
Ο Τραμπ ανέφερε επίσης ότι: «Ενώ η Αμερική σημειώνει 1.300 θανάτους λόγω της υπερβολικής ζέστης κάθε χρόνο, η Ευρώπη χάνει 175.000 ανθρώπους από υψηλές θερμοκρασίες, γιατί οι τιμές του ρεύματος είναι τόσο υψηλές που δεν μπορούν να ανάψουν air condition.»Το συμπέρασμα αυτό είναι λάθος, δεν υπάρχει καμία συσχέτιση με τους αυξημένους θανάτους λόγω ζέστης και τις τιμές του ρεύματος. Γνωρίζουμε ότι η Ευρώπη θερμαίνεται περίπου δύο φορές πιο γρήγορα από τον υπόλοιπο κόσμο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι σε παγκόσμιο επίπεδο τα ακραία επεισόδια υψηλών θερμοκρασιών έχουν σημειώσει αύξηση ως προς τη συχνότητα εμφάνισής τους, της έντασής τους και της διάρκειάς τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την έκθεση όλων και περισσότερων ανθρώπων σε ακραίες θερμοκρασίες, οι οποίες μπορούν να αποβούν μοιραίες.
Τέλος, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, ανέφερε ότι «οι ΑΠΕ είναι ακριβές και δε λειτουργούν». Τον ισχυρισμό αυτόν τον είχε αναφέρει ξανά κατά τη διάρκεια της προαναφερθείσας συνέντευξής του τον Ιανουάριο του 2025. Ο ισχυρισμός αυτός είναι επίσης αναληθής. Τα παγκόσμια δεδομένα δείχνουν ότι οι ΑΠΕ όχι μόνο λειτουργούν αποδοτικά και αξιόπιστα, αλλά πλέον αποτελούν και τη φθηνότερη πηγή νέας ηλεκτροπαραγωγής σε όλο τον κόσμο. Χώρες όπως η Γερμανία και η Δανία καλύπτουν ήδη πάνω από το μισό της ηλεκτρικής τους κατανάλωσης από ΑΠΕ, ενώ τεχνολογίες αποθήκευσης και σύγχρονα δίκτυα κάνουν το σύστημα ακόμη πιο σταθερό.
5.2 Μύθοι και παρανοήσεις σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ)
Παράλληλα με την υποτίμηση του ρόλου του CO₂, κατά την περίοδο μελέτης μας, διαδόθηκαν επίσης ψευδείς ισχυρισμοί που αφορούσαν τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), και πιο συγκεκριμένα τις ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά συστήματα.
Τον Ιούνιο του 2025, κυκλοφόρησε ψευδής ισχυρισμός, σύμφωνα με τον οποίο «υπάρχει πιθανότητα αποσυναρμολόγησης του αιολικού πάρκου Alpha Ventus στη Γερμανία, επειδή δεν είναι πλέον οικονομικά βιώσιμο χωρίς τεράστιες κρατικές επιδοτήσεις».
Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με τους αρμόδιους, το αιολικό πάρκο Alpha Ventus, το οποίο αποτελεί το πρώτο υπεράκτιο αιολικό πάρκο της Γερμανίας, δεν σχεδιάστηκε για κανονική εμπορική εγκατάσταση αλλά ως ένα πεδίο δοκιμών, με σκοπό την έρευνα αξιοποίησης της υπεράκτιας αιολικής ενέργειας στη Γερμανία. Ύστερα από 15 έτη λειτουργίας οι υπεύθυνες εταιρείες μελετούσαν την πιθανότητα αποσυναρμολόγησης του έργου, καθώς αυτό είχε εκπληρώσει τον σκοπό του.
Εικόνα 3: Παράδειγμα ψευδούς ισχυρισμού σχετικά με την πιθανότητα κλεισίματος του υπεράκτιου αιολικού πάρκου Alpha Ventus στη Γερμανία.
Δύο μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 2025 εντοπίστηκε και καταρρίφθηκε άλλος ένας ψευδής ισχυρισμός που αφορούσε τις ΑΠΕ, ο οποίος υποστήριζε ότι «η Ελλάδα διαθέτει 5.000 ανεμογεννήτριες και έχει ως στόχο να εγκαταστήσει στο σύνολο 25.000».
Ο ισχυρισμός αυτός είναι επίσης ψευδής, καθώς σύμφωνα με τα δεδομένα της Ελληνικής Επιστημονικής Ένωσης Αιολικής Ενέργειας (ΕΛΕΤΑΕΝ), ο αριθμός των ανεμογεννητριών στην Ελλάδα ήταν 3.000, όχι 5.000. Ακόμη, στο αναθεωρημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), το επίσημο στρατηγικό έγγραφο της Ελλάδας για τις ΑΠΕ, δεν αναφέρεται κανένας αριθμός ανεμογεννητριών, καθώς οι στόχοι αποτυπώνονται αποκλειστικά σε εγκατεστημένη ισχύ (MW). Έτσι, για τα έτη-στόχους 2030 και 2050, καθορίζεται η επιθυμητή συνολική ισχύς των αιολικών (χερσαίων και υπεράκτιων) εγκαταστάσεων (η οποία είναι αθροιστικά περίπου 25.000 MW) και όχι το πλήθος των ανεμογεννητριών.
Εικόνα 4: ΕΣΕΚ.
Τέλος, όσον αφορά στους παραπλανητικούς ισχυρισμούς που στοχεύουν τις ΑΠΕ, τον Σεπτέμβριο του 2025 διαδόθηκε βίντεο πλαισιωμένο από τον ισχυρισμό «δείχνει ηλιακούς συλλέκτες και ηλιακά φώτα δρόμου να καίγονται στην Ισπανία λόγω ασυνήθιστης ζέστης στη χώρα».
Στην πραγματικότητα το βίντεο αποτελούσε μια συρραφή παλιών και άσχετων πλάνων,τα οποία δεν είχαν καμία σχέση με τον τότε πρόσφατο καύσωνα που έπληξε την Ισπανία. Τα φωτοβολταϊκά πάνελ είναι σχεδιασμένα να λειτουργούν με ασφάλεια σε θερμοκρασίες έως και 85 °C, πολύ υψηλότερες από αυτές που επικρατούν σε καύσωνες. Σε θερμοκρασίες αέρα 40 – 45 °C απλώς μειώνεται η απόδοσή τους, δεν καίγονται. Οι ελάχιστες πυρκαγιές που έχουν καταγραφεί διεθνώς σχετίζονται με βραχυκυκλώματα από ηλεκτρικές βλάβες ή κακή συντήρηση, όχι με τη ζέστη.
Να σημειώσουμε επίσης ότι σε αυτήν την ενότητα ανήκουν και οι ισχυρισμοί του Ντόναλντ Τραμπ, κατά τη διάρκεια της ομιλίας του στον ΟΗΕ στα τέλη Σεπτεμβρίου. Όπως αναλύσαμε και στην προηγούμενη ενότητα, οι ισχυρισμοί στους οποίους προέβη ο Πρόεδρος των ΗΠΑ σχετικά με τις ΑΠΕ στη Κίνα και τη Γερμανία, ήταν εσφαλμένοι. Ψευδής ήταν και ο ισχυρισμός του σχετικά με το κόστος κατασκευής των ΑΠΕ αλλά και σχετικά με την αποδοτικότητά τους.
5.3 Επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο περιβάλλον και την κοινωνία
Συνεχίζοντας, αξίζει να σημειωθεί ότι, όπως και στην περίοδο που εξέτασε η πρώτη έκθεση, έτσι και κατά την περίοδο που εξετάζουμε τώρα, δεν παρατηρήθηκαν μόνο ισχυρισμοί που αμφισβητούσαν την ύπαρξη ή τα αίτια της κλιματικής αλλαγής αλλά και ισχυρισμοί που αφορούσαν τις επιπτώσεις της. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται αναφορές στις κλιματικές τάσεις των παγετώνων στη Γροιλανδία και την Αρκτική, καθώς και σε φαινόμενα καύσωνα και ιδιαίτερα υψηλές θερμοκρασίες. Όλοι οι παραπάνω ισχυρισμοί εντοπίστηκαν κυρίως κατά τη θερινή περίοδο του 2025.
5.3.1 Πολικοί πάγοι και κλιματικές τάσεις
Αντίστοιχα με το πρώτο εξάμηνο του 2025, και κατά το δεύτερο παρατηρήθηκαν ισχυρισμοί που επιχείρησαν να υπονομεύσουν την κλιματική αλλαγή και πιο συγκεκριμένα την υπερθέρμανση του πλανήτη, επικαλούμενοι ως “αποδείξεις” είτε περιστατικά έντονων χιονοπτώσεων είτε μια προσωρινή επιβράδυνση στη μείωση της έκτασης του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική.
Συγκεκριμένα, τον Σεπτέμβριο του 2025 καταρρίφθηκε ισχυρισμός, ο οποίος υποστήριζε ότι: «Δύο δισεκατομμύρια τόνοι. Τόσο νέο χιόνι έπεσε προχθές (14/8/2025), στη Γροιλανδία – στα μέσα Αυγούστου. Και έκπληξη, έκπληξη… δεν το ακούτε αυτό από τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης. Ελέγξτε τον χάρτη – τα βαθιά μπλε είναι μαζικό κέρδος, τα κόκκινα απώλεια. Αυτό το μεγάλο νότιο κομμάτι; Τεράστια χιονόπτωση. […]. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό για την λεγόμενη «κλιματική έκτακτη ανάγκη»; Σημαίνει ότι η αφήγηση σπάει.».
Η πηγή του γραφήματος που χρησιμοποιήθηκε για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό προερχόταν από το Polar Portal, μία ιστοσελίδα την οποία διαχειρίζονται δανέζικα ερευνητικά ινστιτούτα, παραθέτοντας τα δεδομένα από τις παρατηρήσεις τους για τους παγετώνες της Γροιλανδίας και τον θαλάσσιο πάγο της Αρκτικής. Κατόπιν έρευνας διαπιστώθηκε ότι όντως εκείνη την ημέρα σημειώθηκε αύξηση της επιφανειακής μάζας των παγετώνων της Γροιλανδίας. Παρόλα αυτά, η αύξηση της μάζας των παγετώνων που παρατηρήθηκε μια ημέρα δεν μπορεί να αναιρέσει τις κλιματικές τάσεις δεκαετιών. Μέσα από επιστημονικές μελέτες, έχει αποδειχθεί επανειλημμένα ότι οι παγετώνες στη Γροιλανδία συνολικά χάνουν μάζα, λόγω της θέρμανσης τόσο των ωκεανών όσο και της ατμόσφαιρας. Η συνολική απώλεια μάζας των παγετώνων της Γροιλανδίας είναι εμφανής, εδώ και αρκετές δεκαετίες.
Εικόνα 5: Οι μεταβολές της μάζας της Γροιλανδίας από το 2002. Το κενό στις μετρήσεις της γραφικής παράστασης οφείλεται στην εναλλαγή των δορυφορικών αποστολών. Πηγή
Παραπληροφόρηση σημειώθηκε επίσης αναφορικά και με την έκταση των παγετώνων στην Αρκτική. Τον Αύγουστο του 2025, κυκλοφόρησε ο ισχυρισμός ότι «για μία εικοσαετία από το 2005 έως το 2024, ο ρυθμός μείωσης της έκτασης του θαλάσσιου αρκτικού πάγου, επιβραδύνθηκε». Βέβαια, η επιβράδυνση αυτή συνδέθηκε με φυσικές διακυμάνσεις (multi-decadal oscillations) και δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως διακοπή της υπερθέρμανσης του πλανήτη, με τους ειδικούς να κάνουν λόγο για προσωρινή κατάσταση.
5.3.2 Υψηλές θερμοκρασίες, επεισόδια καύσωνα και κλιματική αλλαγή
Τους θερινούς μήνες του 2025 εντοπίστηκαν αρκετοί ισχυρισμοί οι οποίοι αφορούσαν τα επεισόδια καύσωνα αλλά και τις υψηλές θερμοκρασίες που σημειώθηκαν στην Ελλάδα. Καθώς οι ειδικοί προειδοποιούσαν για τις ακραίες θερμοκρασίες, πολλοί θεώρησαν αυτή την προειδοποίηση υπερβολική, αφού στην Ελλάδα δεν ήταν η πρώτη φορά που καταγράφονταν θερμοκρασίες πάνω από 40 °C και επεισόδια καύσωνα. Με αυτό το “αποδεικτικό στοιχείο” αλλά και μετεωρολογικούς χάρτες με υψηλές θερμοκρασίες και έντονα χρώματα, οι ισχυρισμοί προσπάθησαν να υπονομεύσουν την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στα επεισόδια καύσωνα αλλά και το ίδιο το φαινόμενο.
Ειδικότερα, τον Ιούλιο του 2025 εντοπίστηκε ισχυρισμός ο οποίος, με αφορμή τον καύσωνα που έπληξε την Ελλάδα και την Ευρώπη τις τελευταίες ημέρες του Ιουνίου του ίδιου έτους, αμφισβητούσε την κλιματική αλλαγή ενώ παράλληλα υποστήριζε ότι «Ο Ιούλιος πάντα έφερνε καύσωνες. Από τη δεκαετία του 1950 έως και τώρα ξέρουμε ότι στην πατρίδα μας, το θερμόμετρο μπορεί να σκαρφαλώσει και πάνω από τους 40 °C, […]. Τι άλλαξε τώρα;».
Εικόνα 6: Παρατεταμένα επεισόδια καύσωνα στην Ελλάδα για τη χρονική περίοδο 1980-2024.
Στην πραγματικότητα, επιστημονικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι η συχνότητα εμφάνισης, η διάρκεια αλλά και η ένταση των καυσώνων, έχουν αυξηθεί σημαντικά ειδικά από το 2000 και έπειτα. Οι επιστήμονες, παρακολουθώντας μακροχρόνια κλιματικά δεδομένα, επιβεβαιώνουν ότι το κλίμα έχει ήδη αλλάξει ενώ το νέο “φυσιολογικό” μετατοπίζεται σε ένα πιο θερμό και ξηρό κλίμα.
Στα μέσα του ίδιου μήνα (Ιούλιος 2025) κυκλοφόρησε ένας ακόμη ισχυρισμός σχετικά με τους καύσωνες και τις υψηλές θερμοκρασίες. Αυτή τη φορά, “αποδεικτικό στοιχείο” του εν λόγω ισχυρισμού για την υποτιθέμενη “υπερβολή” των ειδικών, αλλά και για την αμφισβήτηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής, ήταν ο καύσωνας που έπληξε την Αθήνα το 1987, ο οποίος αποτελεί τον φονικότερο που έχει καταγραφεί μέχρι τώρα στην Ελλάδα, με 1300 νεκρούς. Σύμφωνα με τον ισχυρισμό: «αφού έχουν καταγραφεί και παλιότερα θερμοκρασίες πάνω από 40οC, η προειδοποίηση από τις αρμόδιες αρχές κατά τη διάρκεια επεισοδίων καύσωνα, είναι υπερβολικές». Για τους ίδιους λόγους που εξηγήθηκαν παραπάνω και αυτός ο ισχυρισμός είναι αναληθής.
Ένα άλλο αφήγημα σχετικά με τις υψηλές θερμοκρασίες, το οποίο είχαμε εντοπίσει και στο παρελθόν, στοχεύει τα μέσα ενημέρωσης και επανεμφανίστηκε τον Αύγουστο του 2025, υπό τον ισχυρισμό ότι «η τηλεόραση, οι δημοσιογράφοι και οι επιστήμονες που φωνάζουν συνεχώς για την υπερθέρμανση του πλανήτη από την κλιματική αλλαγή, μετατρέπουν την ενημέρωση σε τρομοκρατία».
Προς υποστήριξη του ισχυρισμού, χρησιμοποιήθηκαν δύο μετεωρολογικοί χάρτες της Ιταλίας, οι οποίοι απεικόνιζαν τις ίδιες τιμές θερμοκρασίας στη χώρα το 1995 και το 2025, αλλά με τον σύγχρονο χάρτη να φέρει πιο έντονα χρώματα με δήθεν στόχο την εξάπλωση φόβου.
Εικόνα 7: Οι εν λόγω μετεωρολογικοί χάρτες της Ιταλίας, οι οποίοι απεικόνιζαν ίδιες τιμές θερμοκρασίας αλλά με πιο έντονα χρώματα.
Στην πραγματικότητα, ο παλαιότερος χάρτης περιείχε ψευδείς τιμές για τις θερμοκρασίες του καλοκαιριού του 1995 στην Ιταλία, όπως αποδεικνύεται από τα επίσημα δεδομένα του SCIA και του ISPRA. Σύμφωνα με ανάλυση της ιταλικής Istat, η μέση θερμοκρασία στις πρωτεύουσες των περιφερειών της χώρας παρουσιάζει σαφή αυξητική τάση τις τελευταίες δεκαετίες, με τις υψηλότερες τιμές να καταγράφονται την τελευταία δεκαετία. Η αλλαγή των χρωμάτων στους σύγχρονους μετεωρολογικούς χάρτες δεν έχει στόχο τη σκόπιμη πρόκληση φόβου ή πανικού στο κοινό, αλλά την απόδοση με μεγαλύτερη σαφήνεια των πληροφοριών για τις θερμοκρασίες.
Όπως αναφέραμε και παραπάνω, ο εν λόγω ισχυρισμός εντάσσεται στο επαναλαμβανόμενο αφήγημα παραπληροφόρησης το οποίο επιδιώκει την υποβάθμιση της κλιματικής αλλαγής και της προκαλούμενης από αυτή υπερθέρμανσης, καταδεικνύοντας περιστατικά υψηλών θερμοκρασιών του παρελθόντος. Το εν λόγω αφήγημα δεν παρατηρείται μόνο στην Ελλάδα. Ο παραπάνω χάρτης διακινήθηκε αρχικά στην Ιταλία, με τον fact-checking οργανισμό facta.news να τον καταρρίπτει. Ο ισπανικός fact-checking οργανισμός Maldita.es, σε άρθρο του σχετικά με την παραπληροφόρηση για τα επεισόδια καύσωνα, εξηγεί ότι τα αφηγήματα για το συγκεκριμένο θέμα παρακινούνται με παρόμοιο τρόπο σε χώρες όπως την Πορτογαλία, την Κροατία, την Ελλάδα, τη Γαλλία και την Ιταλία.
5.4 Θεωρίες συνωμοσίας και τεχνητά φαινόμενα
Όπως συνέβη και κατά τους πρώτους μήνες του 2025, έτσι και στην περίοδο Ιουνίου-Οκτωβρίου2025, στην Ελλάδα διακινήθηκαν επίσης ισχυρισμοί και θεωρίες συνωμοσίας που αποδίδουν καιρικά ή και γεωφυσικά φαινόμενα σε εσκεμμένες ανθρώπινες παρεμβάσεις, από μυστικούς «αεροψεκασμούς» μέχρι τεχνολογικά «όπλα» πρόκλησης καταστροφών. Πρόκειται για ένα μοτίβο παραπληροφόρησης που διακινείται στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια, με κοινό παρονομαστή την πεποίθηση ότι κυβερνήσεις ή ισχυρές ομάδες χειραγωγούν το κλίμα και τα φυσικά φαινόμενα, παρά την έλλειψη επιστημονικών αποδείξεων γι’ αυτό.
5.4.1 Αεροψεκασμοί
Στις αρχές Ιουλίου του 2025 εντοπίστηκε ένας ισχυρισμός, σύμφωνα με τον οποίο «διενεργήθηκε σπορά νεφών πάνω από το Τέξας, προκαλώντας τις καταστροφικές πλημμύρες που έπληξαν την περιοχή στις 4 Ιουλίου του 2025».
Εικόνα 8: Παράδειγμα αναπαραγωγής, η οποία υποστήριζε ότι οι τότε πλημμύρες στο Τέξας οφείλονταν στη σπορά νεφών.
Παρόλα αυτά, ο ισχυρισμός είναι ψευδής και δε στηρίζεται σε επιστημονικά τεκμήρια. Στην πραγματικότητα, οι επιστήμονες δεν έχουν βρει καμία σύνδεση της σποράς νεφών με φαινόμενα πλημμυρών. Οι ειδικοί έχουν επισημάνει επανειλημμένα ότι η τεχνική αυτή δεν είναι ικανή να προκαλέσει τόσο μεγάλα ποσά βροχής, τα οποία να οδηγήσουν σε πλημμύρες. Αντιθέτως τονίζουν ότι η σπορά νεφών μπορεί να ενισχύσει τις κατακρημνίσεις σε ήδη υπάρχοντα σύννεφα, χωρίς να έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει νέα νέφη από μόνη της.
5.4.2 Τεχνολογικά «όπλα» και ελεγχόμενες καταστροφές
Όπως και στη χρονική περίοδο από τον Ιανουάριο έως τον Μάιο του 2025, έτσι και τώρα εμφανίστηκαν και πάλι συνωμοσιολογικοί ισχυρισμοί που αφορούσαν το HAARP (High-frequency Active Auroral Research Program – Πρόγραμμα Ενεργούς Έρευνας Υψηλών συχνοτήτων Σέλαος). Συγκεκριμένα, αυτή τη φορά το HAARP παρουσιάστηκε ως αιτία πρόκλησης του σεισμού των 8,8 ρίχτερ που έπληξε τη χερσόνησο Καμτσάτκα της Ρωσίας τον Ιούλιο του 2025. Στην πραγματικότητα, ο εν λόγω ισχυρισμός είναι εντελώς αβάσιμος καθώς δεν προκύπτει από πουθενά ότι το HAARP προκάλεσε τον σεισμό στη Ρωσία, ή οποιονδήποτε άλλο σεισμό. Το HAARP έχει κατασκευαστεί για τη μελέτη της ιονόσφαιρας και δεν έχει δυνατότητα να δημιουργεί σεισμούς ή άλλες φυσικές καταστροφές, όπως ψευδώς έχει διαδοθεί πολλάκις. Τα αίτια δημιουργίας του σεισμού εξηγούνται από την κίνηση των τεκτονικών πλακών του Ειρηνικού και της Ευρασίας.
5.5 Εσφαλμένη απόδοση συμπερασμάτων επιστημονικών ερευνών είτε ανακοινώσεων επιστημονικών οργανισμών
Τέλος, για την περίοδο από τον Ιούνιο έως και τον Οκτώβριο του 2025, στην Ελλάδα καταγράφηκαν επίσης αρκετές περιπτώσεις παραπλανητικών αναφορών, στις οποίες αποδίδονταν εσφαλμένα αποτελέσματα επιστημονικών ερευνών ή ανακοινώσεων επιστημονικών φορέων. Η παρερμηνεία μελετών και απόψεων ειδικών δεν είναι κάτι που συναντάμε πρώτη φορά.
Περίπτωση παρανόησης αποτελεσμάτων επιστημονικής μελέτης εντοπίστηκε κατά τον μήνα Ιούνιο και αφορούσε μια έρευνα που δημοσιεύτηκε τον Μάιο του 2025, σχετικά με τη σύνδεση της κλιματικής αλλαγής με αύξηση των καρκίνων στις γυναίκες της Μέσης Ανατολής και Βορείου Αφρικής.
Δημοσίευμα γνωστού ελληνικού μέσου, που παρουσίασε τη μελέτη, βρέθηκε στο επίκεντρο κρητικής από χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης οι οποίοι σε ορισμένες περιπτώσεις αμφισβήτησαν/χλεύασαν το δημοσίευμα και την έρευνα, υποστηρίζοντας ότι η αύξηση των καρκίνων που η έρευνα μελέτησε οφείλεται στα εμβόλια κατά της COVID-19. Παρόλα αυτά, δε θα μπορούσε να υφίσταται οποιαδήποτε σύνδεση των εμβολίων με την αύξηση αυτή, καθώς η μελέτη επικεντρώθηκε σε 17 χώρες της Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής και ανέλυσε δεδομένα από την περίοδο 1998 έως 2019. Συνεπώς, τα αποτελέσματά της δεν είναι δυνατό να σχετίζονται με τα εμβόλια κατά της COVID-19 μιας και τα στοιχεία της φτάνουν μέχρι το 2019, αρκετούς μήνες πριν δημιουργηθούν τα πρώτα εμβόλια.
Τον ίδιο μήνα εντοπίστηκαν επίσης δημοσιεύματα που παρερμήνευσαν ανακοίνωση του προγράμματος Coral Reef Watch της Εθνικής Υπηρεσίας Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των Ηνωμένων Πολιτειών (NOAA). Οι σχετικές αναρτήσεις ανέφεραν εσφαλμένα ότι, σύμφωνα με την ανακοίνωση, «το 84% των κοραλλιογενών υφάλων παγκοσμίως έχει υποστεί λεύκανση».
Εικόνα 9: Παράδειγμα αναπαραγωγής του ισχυρισμού, ότι το Απρίλιο του 2025 το 84% των κοραλλιογενών υφάλων παγκοσμίως, έχουν υποστεί λεύκανση.
Στην πραγματικότητα, όπως εξήγησαν ειδικοί του χώρου, όσο και ο υπεύθυνος του προγράμματος Dr Derek P. Manzello στο Science Feedback, η ερμηνεία της ανακοίνωσης ήταν εσφαλμένη.
Στην πραγματικότητα, η ανακοίνωση επιβεβαίωνε ότι ο πλανήτης εκείνη την περίοδο (Ιούνιος 2025), βρισκόταν στη μέση του τέταρτου παγκόσμιου επεισοδίου λεύκανσης των κοραλλιογενών υφάλων και επιπλέον πληροφορούσε ότι για τη χρονική περίοδο από τη 1η Ιανουαρίου του 2023 έως και τις 31 Μαΐου του 2025, η θερμική καταπόνηση σε επίπεδα που προκαλούν λεύκανση έχει επηρεάσει περίπου το 84% των κοραλλιογενών υφάλων παγκοσμίως, ενώ έχει καταγραφεί μαζική λεύκανση κοραλλιών σε 83 τουλάχιστον χώρες. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι το 84% των κοραλλιογενών υφάλων παγκοσμίως, έχουν ήδη υποστεί λεύκανση.
Σε συνέχεια της παρερμηνείας αποτελεσμάτων επιστημονικών ερευνών, τον Ιούλιο του 2025 εντοπίστηκαν αναρτήσεις οι οποίες παρουσίαζαν εσφαλμένα τα αποτελέσματα επιστημονικής έρευνας που επικεντρωνόταν στην παρακολούθηση της δομής του Νότιου Ωκεανού. Συγκεκριμένα, υποστήριζαν εσφαλμένα ότι ωκεάνιο ρεύμα του Νότιου Ωκεανού άλλαξε την κατεύθυνση της πορείας του. Η παρερμηνεία αυτή προήλθε αρχικά από μεταφραστικό λάθος στην ανακοίνωση του Ινστιτούτου Θαλάσσιων Επιστημών της Ισπανίας “Institut de Ciències del Mar” (ICM) σχετικά με τα αποτελέσματα της έρευνας. Στην πραγματικότητα, κανένα ρεύμα στον Νότιο Ωκεανό δεν άλλαξε κατεύθυνση. Αυτό που υποδείκνυαν τα αποτελέσματα της έρευνας, με τη χρήση δορυφορικών δεδομένων, ήταν η αύξηση της επιφανειακής περιεκτικότητας αλατιού στον Νότιο Ωκεανό, και η μείωση του θαλάσσιου πάγου.
Και πάλι με αφορμή την παρερμηνεία αποτελεσμάτων επιστημονικών ερευνών, τον Οκτώβριο του 2025, τα Ellinika Hoaxes δημοσίευσαν explainer άρθρο, το οποίο εξέταζε τη σχέση των εμβολίων με την κλιματική αλλαγή, εξηγώντας ότι δεν υπάρχει κανένας μηχανισμός μέσω του οποίου τα εμβόλια θα μπορούσαν να επηρεάσουν ή να μειώσουν την κλιματική αλλαγή, καθώς αυτή καθορίζεται από τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και άλλους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Παρότι η κλιματική αλλαγή μπορεί να αυξήσει την εξάπλωση κλιματικά ευαίσθητων νοσημάτων, ο εμβολιασμός δεν σχετίζεται με τη ρύθμιση του ίδιου του κλίματος, αλλά αποτελεί σημαντικό εργαλείο προσαρμογής των συστημάτων υγείας στις νέες συνθήκες, συμβάλλοντας στην προστασία της δημόσιας υγείας.
6. Επίλογος
Η παρούσα έκθεση, που καλύπτει την περίοδο Ιουνίου-Οκτωβρίου 2025, επιβεβαιώνει ότι η παραπληροφόρηση γύρω από την κλιματική αλλαγή παραμένει ένα επίμονο και πολυεπίπεδο πρόβλημα στην Ελλάδα. Οι θεματικές που καταγράφηκαν κατά το δεύτερο εξάμηνο του προγράμματος ClimateCheckGROW δεν διαφοροποιούνται ουσιαστικά από αυτές της πρώτης περιόδου αναφοράς, γεγονός που υποδηλώνει τη συστηματική και επαναλαμβανόμενη φύση των αφηγημάτων παραπληροφόρησης.
Όπως αναδείχθηκε από τα 24 άρθρα ελέγχου γεγονότων που συντάχθηκαν από τα Ellinika Hoaxes κατά το δεύτερο μισό του προγραμματος, η παραπληροφόρηση εξακολουθεί να επικεντρώνεται στην υποβάθμιση των αιτίων της κλιματικής αλλαγής, την αμφισβήτηση του ρόλου του διοξειδίου του άνθρακα, την παραπλάνηση σχετικά με τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας και τη διάδοση θεωριών συνωμοσίας που αποδίδουν φυσικά φαινόμενα σε εσκεμμένες ανθρώπινες παρεμβάσεις. Ιδιαίτερα κατά τους θερινούς μήνες, παρατηρήθηκε και διακίνηση αφηγημάτων που υπονομεύουν τη σοβαρότητα των επεισοδίων καύσωνα και των υψηλών θερμοκρασιών που έπληξαν την Ελλάδα και την Ευρώπη.
Η διάδοση αυτών των ισχυρισμών συνεχίζει να πραγματοποιείται μέσω πολλαπλών διαύλων: από χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, εναλλακτικά μέσα ενημέρωσης που διασπείρουν συστηματικά παραπληροφόρηση, αλλά και από πολιτικά πρόσωπα υψηλού προφίλ, όπως ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ντόναλντ Τραμπ.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, όπως αναλύθηκε, η κλιματική παραπληροφόρηση δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Παρόμοια ή ίδια αφηγήματα σχετικά με το κλίμα διακινούνται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όπως προκύπτει από τις αναλύσεις του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Ψηφιακών Μέσων (EDMO), με την κλιματική αλλαγή να βρίσκεται κατά μέσο όρο στη δεύτερη θέση της θεματολογίας παραπληροφόρησης από τον Ιούνιο έως τον Σεπτέμβριο 2025.
Το γεγονός ότι, όπως είδαμε, το 62% των Ελλήνων δηλώνει ότι δυσκολεύεται να διαχωρίσει τις αξιόπιστες πληροφορίες από την παραπληροφόρηση σχετικά με την κλιματική αλλαγή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ποσοστό υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, υπογραμμίζει την κρισιμότητα του προβλήματος. Η παραπληροφόρηση υπονομεύει την εμπιστοσύνη στην επιστήμη, επηρεάζει πολιτικές στάσεις και αποφάσεις, και τροφοδοτεί σκεπτικισμό σε μια εποχή που η άμεση δράση για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης είναι επιτακτική.
